Wspomnienia Anny Strawińskiej-Marty cz. II (2).

Wspomnienia, reportaże, relacje ....
Awatar użytkownika
ZEFIR454
WYSOKO - ZAAWANSOWANY UŻYTKOWNIK
WYSOKO - ZAAWANSOWANY UŻYTKOWNIK
Posty: 91
Rejestracja: sob lis 18, 2006 23:37
Lokalizacja: WOJ.LUBUSKIE

Wspomnienia Anny Strawińskiej-Marty cz. II (2).

Postautor: ZEFIR454 » śr paź 24, 2007 23:07

Chyba pod koniec października wróciła ze szpitala moja Matka. Stan jej zdrowia nie poprawił się. Już prawie nie wstawała z łóżka,a raczej glinianego "połyka" wyścielonego twardym piołunem, na który narzuciłyśmy ciężkie futro pana Romanowskiego. Nie miałyśmy prześcieradeł, kocy, poduszek. Wspólne mieszkanie i brak mydła nie ułatwiały ani mycia się, ani prania. Życie stało się ciągłą walką o zachowanie jako takiej higieny i godności ludzkiej. Nic też dziwnego, że moja Matka wspominała swój pobyt w szpitalu z pewną nostalgią. Jedzenie było tam wystarczające, pościel czysta, a obecność wśród personelu polskiej pielęgniarki była dodatkowym plusem. Mimo dość dużej różnicy zainteresowań obie panie znalazły wspólny język, a dla mojej Matki chyba było dużą ulgą móc porozmawiać z kimś zarówno o przeszłości, jak i o niepokojącej teraźniejszości.
W tym okresie, aż do jej śmierci, która miała już niedługo nastąpić, moja Matka kładła duży nacisk na modlitwę. Z jakim przejęciem czytałam w moim mszaliku słowa psalmu- "Ja mam myśli pokoju, a nie udręczenia, będziecie mnie wzywać i wysłucham was. I wrócę was wszystkich z miejsca niewoli."
Zdawałyśmy sobie sprawę, że nic poza cudem nie zdoła uratować nas od śmierci w tym obcym, głodnym kraju. Żeby mnie trochę oderwać od tej trudnej rzeczywistości, moja Matka opowiadała mi przeważnie po francusku o swojej młodości. O balach namiestnikowskich w austriackim Lwowie, o ówczesnych zwyczajach towarzyskich, o znajomych z jej kręgu, o jej adoratorach. Opisywała mi nawet suknie, które nosiła,a które były sprowadzane z Paryża. Opis jednej z nich szczególnie utkwił mi w pamięci. Była uszyta z zielonego jedwabiu, a na nią narzucona była koronkowa tunika haftowana w pszczoły. Czy była ładna, nie umiem powiedzieć, ale w mojej dziecinnej wyobraźni utkwiła jako coś wyjątkowo pięknego. Była też mowa o jakimś balu maskowym na temat "Niebieskiego ptaka" Maeterlincka, na którym moja Matka wystąpiła w prawdziwym stroju holenderskim, w czepku na głowie. Dowiedziałam sie wtedy, ze pannom nie wypadało nosić klejnotów i że nikt nie całował ich w rękę, z wyjątkiem narzeczonego.
A tymczasem na ścianach występował mróz, a za oknami leżały zwały śniegu.
W tym też okresie wykonała moja Matka ołówkiem portret syna naszych sąsiadów- Wasi Kormycza, za który dostała chyba kawałek chleba. Jak dziś widzę 14-letniego Wasię siedzącego sztywno koło tapczanu i moją Matkę, która w pozycji półleżącej usiłuje skreślić jego portret, nie pomijając jakichś, zapewne komsomolskich odznak, na których Wasi bardzo zależało. Tych rysunków było więcej. Zupełnie przypadkowo znalazł się wśród naszych bagaży szkicownik mojej Matki, dla której rysowanie było drugą naturą. Widzę ją, jak w czasie naszej podróży pociągiem, kreśli sylwetkę ślicznej jak duszek, niebieskookiej, pięcioletniej córki pani Śliwy, jak na stacji w Dżurunie, czekając na transport do kołchozu szkicuje otaczających nas Kirgizów. Potem przychodzi kolej na naszą piekarnię bez okien i drzwi, w gąszczu lulków, na pasące się wielbłądy, rącze konie kirgiskie, na postacie i twarze naszych znajomych i sąsiadów. Album ten, jakże ciekawa ilustracja naszej wędrówki, przepadł niestety, w czasie Powstania Warszawskiego. Tymczasem stan zdrowia mojej Matki pogarszał się powoli, ale stale. Była po prostu coraz słabsza. Na dzień, czy dwa przed śmiercią powiedziała mi, że miała sen. Śniła jej się Matka Boska rozmawiająca z Panem Jezusem.
- I wiesz- powiedziała mi (nie pamiętam na jaki temat rozmawiali) - tak mi było dobrze, byłam taka szczęśliwa.
Z początkiem grudnia rozchorowałam się na grypę. Leżałam rozgorączkowana koło mojej Matki i oczywiście zaraziłam ją. Umarła w nocy z 7 na 8 grudnia, we śnie. Dopiero rano zdałyśmy sobie sprawę, że nie żyje. Śmierć mojej Matki była dla mnie ogromnym wstrząsem. Ja, która byłam ciągle nieznośnie głodna, nie mogłam przez parę dni jeść. A jedzenia miałyśmy wyjątkowo dużo, bo sąsiedzi, przeważnie Ukraińcy, w dowód życzliwości przynieśli nam sporo chleba.
Pogrzeb odbył się szybko, bo już 8 grudnia. Ten pośpiech spowodowany był zbiegiem okoliczności. Wychodziła za mąż duża, zwalista Duńka, córka naszego zawchoza. Chodziło o to, żeby pogrzeb nie zbiegł sie ze ślubem, co mogło być poczytane za zły omen. W stepowym Kazachstanie brakowało drewna. Wzięto więc deski z jakichś drzwi i zbito pospiesznie wąską trumnę, do której wrzucono trochę suchego czaharu. Na nim ułożono zwłoki. Brnąc po ciemku w głębokim śniegu doszłyśmy na cmentarz, który był opodal wsi. Dziś nawet nie wiem, czy wykopany dół był dosyć głęboki. Na pewno głęboki był śnieg. W świetle latarni pospiesznie zasypano grób, na którym nie postawiono żadnego znaku.
W kilka dni po śmierci mojej Matki przyszedł do nas zarządzający kołchozem z propozycją, żeby mnie zabrać do sierocińca. Wanda nie zgodziła się.
-Damy sobie radę- powiedziała i "zawchoz" chętnie jej uwierzył. Była młoda, energiczna i silna.
Zresztą od początku naszego pobytu w Rosji Wanda spełniała już rolę głowy domu. Moja Matka ze swoją artystyczną duszą nie była przygotowana do tych wyjątkowo ciężkich warunków. Ale odpowiedzialność, która spadłą na moją siostrę, musiała jej nieraz ciążyć, a stosunki między nami nie zawsze układały się łatwo. Wanda była popędliwa, wybuchowa, nierówna, ja bardziej zamknięta w sobie, uparta. Ale w tym okresie, po śmierci Matki, Wanda usiłowała trochę sie mną zająć, żeby mnie wyrwać z mojego milczącego otępienia. Wieczorami opowiadała mi przeczytane niegdyś książki, wspominała klasztor i swoje, jakże krótkie, życie towarzyskie. Na temat domu wolałyśmy nie mówić. Wtedy też moja siostra zaczęła snuć plany ucieczki.
- Musimy najpierw wyjechać z kołchozu- powiedziała. Tutaj jesteśmy na oczach wszystkich. Trzeba przenieść się do Emby, a stamtąd pociągiem usiłować dostać się do Lwowa. Tutaj zginiemy na pewno.
Powoli plan ucieczki krystalizował się. Wanda zaczęła staranie o pozwolenie przeniesienia się do Emby. Nawet jeżeli ucieczka nie miała dojść do skutku, Emba dawała większe szanse przeżycia, niż przymierający głodem kołchoz. W Embie były fabryki, duża stacja kolejowa, do miasta dochodziły transporty żywności, a pracujący w fabrykach ludzie dostawali przydziały chleba. Na targu okoliczni kołchoźnicy sprzedawali wyhodowane na działkach warzywa. To do Emby jeździły nasze polskie panie wymienić na żywność swoje ciuchy.
Zresztą nie tylko my zamierzałyśmy przenieść się do Emby. Podobne plany snuła mieszkająca z nami pani Krystyna i pani Katarzyna z dwiema córkami. Ta ostatnia zdecydowała się uciekać razem z nami. Ta bardzo prosta kobieta, która mało w życiu podróżowała i zupełnie nie orientowała się w geografii, szukała w Wandzie przewodnika i oparcia. Przedsiębiorczość i zaradność mojej siostry stanowiły duży atut w tym trudnym i niebezpiecznym przedsięwzięciu. Nie byłyśmy zresztą pierwsze w naszych zamiarach. Jeszcze w jesieni uciekła z naszego posiołka Kalinin 11 pani Wasilewska wraz z dwiema niedorosłymi córkami. Z kartki, którą ktoś otrzymał, było wiadomo, że szczęśliwie dotarły do Polski.
Tymczasem zbliżały się święta Bożego Narodzenia. Nasze pierwsze święta w Rosji i nasze pierwsze święta bez mojej Matki. Już od pewnego czasu zaczęłyśmy oszczędzać na jedzeniu. Postanowiłyśmy urządzić Wigilię razem z Krystyną i jej rodzeństwem, upiec chleb i - co najważniejsze- najeść się do syta ( co zresztą, jak się przekonałam jest niemożliwe, gdy organizm jest bardzo wygłodzony). Miałyśmy jeszcze trochę pszenicy, która otrzymałyśmy za pracę w kołchozie, było tego na jesieni około 60 kilogramów. Pszenicę mełło się na żarnach i to najczęściej ja wykonywałam tę żmudną pracę. Żarna to były dwa płaskie kamienie, pomiędzy które wsypywało się ziarno. Obracało się za pomocą drążków górny kamień, rozcierając na mąkę leżące między kamieniami zboże. Była to praca ciężka i mało wydajna. Trzeba było bardzo długo kręcić ciężkim kamieniem, żeby otrzymać choć trochę mąki. Mleć na żarnach chodziłyśmy do Ukraińców, którzy mieli swoje gospodarstwa i którzy byli w bez porównania lepszej niż my, sytuacji materialnej.
Nadszedł nareszcie długo oczekiwany dzień Wigilii. Wieczorny posiłek składał się z barszczu, rozgotowanej, osłodzonej cukrem pszenicy i chleba. Podzieliłyśmy się opłatkiem, życząc sobie nawzajem rychłego powrotu do Polski. Przy Wigilii asystował nam Wasia Kormycz, ten sam, którego portretowała moja Matka, ciekawie przyglądając się naszym polskim obyczajom. Odmówił jednak, zapewne z delikatności, zaproponowanego posiłku. A potem był jeszcze Nowy Rok i znów mały bochenek chleba.
- Żeby nam nie brakowało chleba w tym roku- powiedziała Wanda.
Kto nie przeżył głodu, ten nie zdaje sobie sprawy z wartości, jaką w tych warunkach przedstawia chleb. Przez cały nasz pobyt w Rosji jadłyśmy go zaledwie parę razy.
W lutym "zawchoz" wydał nam pozwolenie na opuszczenie kołchozu. Pozwolenie to, aby było ważne, miało być potwierdzone w naszym rejonowym mieście Dżurunie przez NKWD. Do zatwierdzenia nie doszło i z tym nic nie znaczącym świstkiem wybrałyśmy się w drogę do Emby, a z Emby do Polski.
W mroźny lutowy ranek zajechały przed nasz dom wynajęte w kołchozie sanie. Ciągnął je zabiedzony wół. Powożący tym ekwipażem Kirgiz naglił do pośpiechu. Załadowaliśmy- Krysia z rodzeństwem i my- nasz skromny dobytek. Na drugich saniach jechała pani Katarzyna z córkami. Po drodze mieliśmy dołączyć do karawany Kirgizów wiozących do Emby siano. Do Emby miałyśmy 35 kilometrów. Większość drogi szłyśmy pieszo, żeby zaoszczędzić siły naszego zwierzęcia, które od czasu do czasu kładło się na wznak, na znak protestu na śniegu, odmawiając ciągnięcia. Przechodząc koło cmentarza odwróciłam głowę. Gdzieś wśród zasypanych śniegiem mogił, był grób mojej Matki, nieoznaczony, zagubiony już na zawsze.
Ze względu na woły posuwaliśmy się bardzo wolno. Po południu zatrzymaliśmy się na odpoczynek w "Meczecie". Były to dwie zagubione w stepie chaty, przy których stał kiedyś meczet. Teraz to miejsce służyło za przystanek zdążającym do Emby podróżnym. Weszłyśmy do jednej z izb usiłując rozgrzać się przy piecu.
- Oj niedobrze- powiedziała towarzysząca nam w tej podróży, hurpynowatych kształtów, niemłoda już Ukrainka- Duńka- w uszach mi szumi, idzie buran.
"Buran"- to słowo wywoływało zawsze dreszcz grozy. Ile to nasłuchałyśmy się opowiadań o strasznych śnieżnych burzach, w których ginęli o parę kroków od domu ludzie. O tym, jak zagubiony w tym szaleństwie jeździec został uratowany tylko dzięki instynktowi konia, a ktoś kto poszedł po wodę do studni, już nie znalazł drogi powrotnej do domu. Ponaglone krzykami Kirgizów ruszyłyśmy w drogę. I nagle zerwała się zamieć. Brnęłyśmy w głębokim śniegu, oślepione wirującymi płatkami. Zmęczone, ogłupiałe woły zaczęły się kłaść na drodze odmawiając posłuszeństwa. Zapadła groźna ciemność, w której Kirgizi zgubili drogę. W tym pociętym głębokimi jarami terenie było to szczególnie groźne. Zdałam sobie sprawę, że grozi nam śmierć i zaczęłam się modlić. I nagle w ciemności przed nami usłyszeliśmy świst lokomotywy. Przejechał pociąg. Karawana odżyła. Położona blisko torów kolejowych Emba nie mogła być daleko.
Bardzo późnym wieczorem dotarliśmy do Emby. Przed nami otworzyły się drzwi niskiego, parterowego, kołchozowego dworu, czyli schroniska dla podróżujących kołchoźników. Niska, duża izba noclegowa, do której weszłyśmy, służyła równocześnie jako kuchnia rodzinie ukraińskiej, która prowadziła ten zajazd. Oprócz nas nocowały w tym pomieszczeniu mały prosiak i cielę. Po trudach podróży, drewniana podłoga w ciepłej kuchni wydała mi sie najwspanialszym legowiskiem.
Nocowaliśmy sami, bo towarzyszący nam Kirgizi ulotnili się gdzieś na noc. Podobnie jak w kołchozie, tak i tutaj w podróży trzymali się razem, a z dala od nas "białych". Rano zbudził nas ruch krzątających się w kuchni ludzi. Ktoś wychodził do pracy, mała może 10-letnia dziewczynka spieszyła się do szkoły. Nam kazano jak najszybciej opuścić zajazd. Zaczęło się poszukiwanie jakiegoś dachu nad głową.
Wanda razem z Krystyną chodziły cały dzień od domu do domu, szukając mieszkania. Ja z Leszkiem podrzucona zostałam jakiemuś litościwemu małżeństwu Rosjan, którzy zatrzymali nas na noc. W dużej, nisko sklepionej izbie było ciepło. Poczciwa, przypominająca trochę czarownicę z bajek, babuszka dała nam na kolację barszczu i chleba, dużo chleba. Pamiętam, jak Leszek, w podzięce za ten posiłek, całował ręce babuszki i płakał. Ja stałam milcząca i zmieszana, nie wiedząc, co robić. Spaliśmy w izbie na podłodze, przy piecu. Rozkoszowaliśmy się suchym i ciepłym miejscem, nie bardzo wiedząc, co przyniesie nam jutro.
Następnego dnia, który był równie mroźny jak poprzednie, poszukiwania trwały nadal. Pamiętam, ze był projekt zamieszkania w opuszczonym domu, gdzie po poprzednich mieszkańcach zostały jakieś meble. Izba była nawet przyzwoita, okna oszklone, podłoga drewniana. Nie było tylko opału. I to zmusiło Wandę do zostawienia mnie w tymczasowym schronieniu i kontynuowania dalszych poszukiwań. Przesiedziałam więc cały dzień w nieopalanej chacie, pilnując rzeczy i czekając na powrót mojej siostry. W końcu późnym wieczorem przyszłą Wanda. Znalazła mieszkanie. Córka Baby Naści, mieszkanki naszego kołchozu (tej samej, z którą chodziłam na plewienie pszenicy), zgodziła się na to, że zamieszkamy u niej w kuchni. Wiec jeszcze tego samego wieczora, w drugi dzień naszego przyjazdu do Emby, przeniosłyśmy nasz dobytek na nowe mieszkanie. Był już późny wieczór i brał ostry mróz. Szarpiąc się z ciężkim tobołem, upuściłam jedną z moich, zbyt cienkich zresztą rękawiczek w śnieg. W panującej ciemności nie mogłam ani rusz jej znaleźć. Ruszyłam więc przed siebie bez rękawiczki. Do naszego nowego mieszkania był jeszcze spory kawał drogi. Nim doszłam, ręka mi spuchła na kształt piłki. Później, gdy już ją w domu rozgrzałam, ból był nie do wytrzymania.
Dom, do którego weszłyśmy, był dwuizbowy. W mniejszej izbie spali nasi gospodarze z 9-letnią córka. W drugiej izbie, którą nam przeznaczono, mieściła się kuchnia. Rodzina która przyjęła nas na mieszkanie, składała się z trzech osób. On około czterdziestki, ciemnowłosy, średniego wzrostu mężczyzna, z ponurym, niesympatycznym wyrazem twarzy, wyglądał tak, jakby zeszedł przed chwilą ze sławiącego klasę robotniczą plakatu. Ona - mała, drobna, zahukana przez męża, mimo zaawansowanej ciąży i widocznego zagonienia, potrafiła jednak zdobyć się na życzliwy w stosunku do nas uśmiech.
9-letnia Duńka, córka naszego gospodarza z jego pierwszej, nieżyjącej już żony, miała w sobie chudość niedożywionego, zaniedbanego dziecka. Z okrągłej ostrzyżonej na jeża łepetynki wystawały ciekawie niebieskie oczy. W jej ruchach było coś z nieoswojonego, dzikiego zwierzątka. Jak się potem okazało, jej współżycie z macochą nie zawsze układało się łatwo.
Tej nocy, pomimo uwierających desek przykrytej tylko płaszczem podłogi, byłam prawie szczęśliwa. Miałam dach nad głowa, a od dużego pieca promieniowało ciepło. Dręczył mnie tylko niepokój na myśl o planowanej ucieczce i niepewnym jutrze, no i bolała mnie odmrożona, spuchnięta ręka.
Zaczął się teraz dla nas nowy, pełen nerwowego napięcia okres życia. Ja przeważnie siedziałam w domu, a Wanda pod pozorem szukania pracy znikała na całe dnie, starając się sprzedać resztę naszych rzeczy i nawiązać kontakty z ludźmi, którzy mogliby bez budzenia podejrzeń kupić dla nas bilety kolejowe. Trudno mi dziś odtworzyć wszystkie szczegóły poczynań Wandy. Moja siostra wracała do domu zmęczona i zdenerwowana, niechętnie dzieląc się ze mną swoimi przeżyciami. Rzadko też byłyśmy same, a nasi gospodarze, szczególnie on, nie wzbudzali zaufania. W końcu nasze rzeczy, wśród których najważniejszą pozycją było futro mojej Matki, zostały sprzedane albo zamienione na bardziej sowieckie w wyglądzie. I tak mój biały kożuszek wymieniony został na rosyjski waciak, a nasze kolorowe, włóczkowe czapeczki zastąpione zostały ciemnymi chustami.
Któregoś dnia, gdy siedziałam sama w domu, zapukał do drzwi młody mężczyzna. Był w czarnym mundurze i miał mongolską twarz. Jego bystre skośne oczy patrzyły na mnie badawczo. Zaczął wypytywać się mnie, skąd przyjechałyśmy, dlaczego opuściłyśmy kołchoz i co zamierzamy robić w Embie. Odpowiadałam niechętnie, zbywając większość pytań faktem, że mojej siostry nie ma w domu, bo szuka pracy, a że ja nie znam jej planów co do przyszłości. Indagacja ta była jednak dla nas ostrzeżeniem, że jesteśmy pod obserwacją. Trzeba było bardzo się pilnować, żeby w niczym się nie zdradzić, bo nasz gospodarz był duszą i ciałem oddany sowieckiemu ustrojowi.
Wandzie zależało na tym, żeby nasze zniknięcie nie odbyło się nagle, ale na raty. I tak jednego dnia oświadczyła naszej gospodyni, że znalazła mieszkanie w innej dzielnicy Emby i że zaraz się tam przeprowadza,a ja zostanę jeszcze na starym mieszkaniu. W końcu, gdy po dwóch dniach przyszła po mnie, dla niepoznaki zostawiła część naszych rzeczy. Wśród tych rzeczy, o których wiedziałyśmy, że zostawimy je na przepadłe, był śliczny wazon na kwiaty państwa Romanowskich i nasze jakieś już zupełnie nie nadające się do noszenia rzeczy.
Do naszego nowego schronienia, z którego miałyśmy wyjechać następnej nocy, przyszłyśmy późnym wieczorem. Był to solidny, dwuizbowy dom zamieszkały przez wiekową już kobietę i jej owdowiałego syna z dwojgiem dzieci. "Babuszka"- jakieśmy ją nazwały- była po słowiańsku gościnna i serdeczna. Wiedziała, że uciekamy, bo to jej córka, która pracowała na kolei, kupiła dla nas bilety na pociąg. W ciągu naszego krótkiego pobytu w jej domu, babuszka zdążyła nam opowiedzieć całe swoje życie. Jak to przyjechała wraz z mężem na początku wieku z przeludnionej Ukrainy do Kazachstanu. Jak jej mąż był diakiem w cerkwi, którą później zamknięto, jak teraz musi prowadzić gospodarstwo owdowiałego syna. Słuchałyśmy ciekawe, ale i niespokojne o nasz własny, niepewny los.
Następnego dnia, późnym wieczorem przyszedł moment rozstania. Serdecznie uściskałyśmy naszą gospodynią, która oddała nam tak wielką przysługę. W ostatniej chwili przyklękłyśmy jeszcze przed złocistą ikoną Dzieciątka Jezus prosząc o opiekę.
Na dworze była już ciemna noc i panował dotkliwy mróz. Na kalendarzu widniała data: 17 marca 1941 roku. Brnąc w głębokim śniegu, dotarłyśmy do dworca. Szybko przeszłyśmy obok budynku stacyjnego na wskazany przez córkę babuszki peron. W końcu nadjechał dalekobieżny pociąg Taszkient- Moskwa- nasz pociąg, bo Wanda, chcąc zmylić ewentualną pogoń wybrała dalszą, okrężną trasę przez Moskwę. Nie miałyśmy miejsc w tym samym przedziale (miejsca w pociągach dalekobieżnych były numerowane). Szybko wdrapałam się na przeznaczoną mi u góry leżankę i położyłam się. Kontrast pomiędzy jasno oświetlonym, ciepłym wagonem a ponurym peronem oszołomił mnie. Spojrzałam przez okno. Pociąg mknął po bezkresnej, białej przestrzeni. Po latach odżyje to wspomnienie, gdy na ekranie zobaczę uciekającego z Moskwy doktora Żywago: ta sama przesuwająca się za oknami pociągu śnieżna dal, to samo poczucie zagrożenia. Nim wsiadłyśmy do pociągu, moja siostra surowo mi przykazała, żebym nie nawiązywała żadnych kontaktów towarzyskich z moimi towarzyszami podróży. Miałam cały czas leżeć na leżance i milczeć. Łatwiej to powiedzieć niż zrobić. Rosjanie są ludźmi towarzyskimi i chętnie nawiązują rozmowy. Zresztą widok chudej, zabiedzonej dziewczynki wyzwalał w tych podróżujących kobietach ( przedział był przeznaczony dla matek z dziećmi) instynkty macierzyńskie. Były ciekawe, czemu jestem taka smutna i czemu nic nie mówię. Ale cóż miałam robić, wdawać się z nimi w rozmowę było niebezpiecznie, łatwo mogłam się zdradzić jakimś nieopatrznym słowem, jak i moim bardzo polskim akcentem. Odwracałam się więc do ściany i udawałam, że śpię.
Z podróżujących ze mną osób najlepiej pamiętam samotną, szczupłą, w średnim wieku panią o bardzo jasnych blond włosach i dużych niebieskich oczach. Jej czarny, dwuczęściowy kostium byłby całkiem szykowny, gdyby go nie szpeciła jedwabna jasnozielona podszewka. Pamiętam, jak kiedyś przy jakimś szarpnięciu wypadła mi z ręki bułka, którą właśnie jadłam i poleciała wprost do filiżanki tej pani. Spojrzała na mnie karcąco i bez słowa podała mi swoją herbatę do wypicia. Z innych pasażerów została mi w pamięci tęga matka podróżująca w towarzystwie podrosłych już dzieci : syna i córki. O czym mówiły te kobiety? Przeważnie o zwykłych życiowych problemach, wśród których często przewijał się temat kradzieży. I tak nasza konduktorka z detalami opowiadała nam, jak do jej mieszkania zakradli sie złodzieje i nie budząc jej ani siostry, wynieśli wszystkie rzeczy, zostawiając je tylko w bieliźnie. Matka dwojga dzieci przestrzegała znów synów przed stawianiem butów koło leżanki w przedziale. Z jej rad wynikało, że najlepiej mieć je na nogach, a już w ostateczności pod głową w charakterze poduszki. Inne bardziej drażliwe tematy jak praca czy trudności związane z zaopatrzeniem, nigdy nie były poruszane.
Nie pamiętam, żebym była głodna w czasie podróży. Wyjeżdżając z Emby wzięłyśmy ze sobą zapas chleba i wędzonej słoniny. Po roku głodu takie pożywienie wydawało się aż nadto wystarczające. Uzupełniała je gorąca herbata, którą roznoszono po wagonach.
W jakimś momencie przyszła do mnie Wanda, która podróżowała w innym przedziale. Była trochę zdenerwowana.
- Wiesz co- powiedziała po wyciągnięciu mnie na korytarz- w tym samym przedziale co Katarzyna i ja podróżuje polski Żyd. Gdy zaczął śpiewać różne polskie piosenki, między innymi ten znany szlagier "Czy tutaj mieszka panna Agnieszka", mimo woli uśmiechnęłam się. Usłyszałam potem, jak mówił do swojego towarzysza podróży:
- Ty wiesz, ta młoda szatynka to na pewno Polka.
W swoim przedziale poznała też Wanda żonę wojskowego, która jechała do...Lwowa. Ta młoda, szykownie ubrana (w kupione we Lwowie ciuchy) kobieta obiecała pomóc nam przy zmianie pociągu. Miałyśmy bowiem przesiadać się w Moskwie do pociągu idącego na Kijów, a w Kijowie znów do pociągu idącego do Żmerynki.
Wreszcie po trzech dniach podróży w tych względnie wygodnych warunkach, nasz dalekobieżny pociąg stanął w Moskwie. Ogromne pomniki bohaterów socjalizmu, tłumy spieszących się ludzi, stoiska z nadziewanymi pierożkami i wodą sodową, gromady sprzątających nieustannie kobiet, błyszczące na "wysoki połysk" metro, wszystko to oszołomiło mnie. Po kołchozowej szarzyźnie i wielkich pustych przestrzeniach było od czego dostać zawrotu głowy. I wtedy zdarzyła się nam przygoda, która mogła się dla nas tragicznie skończyć.
Miałyśmy dojechać metrem do stacji kolejowej, skąd odchodzą pociągi do Kijowa. "Komandirowa" (jakeśmy ją nazwały), Wanda, pani Katarzyna i jej 10-letnia córka szły przodem. Ja i druga 15-letnia córka pani Katarzyny, Lusia zostałyśmy trochę w tyle. Lusia, która miała jakieś problemy z kręgosłupem i nie mogła szybko chodzić, uchwyciła sie mnie tak silnie, że zwolniłam kroku i obie zostałyśmy w tyle. W tym momencie nadjechało metro. Nasze towarzyszki podróży szybko wskoczyły do przedziału,a Lusia i ja zostałyśmy na peronie. Drzwi zatrzasnęły sie i metro ruszyło. I wtedy rozległ się rozpaczliwy krzyk Lusi. Nie przyzwyczajonej do miejskiej komunikacji dziewczynce wydawało się, że już nigdy nie zobaczy się z matką i siostrą. Zrobiło się zamieszanie. Nadbiegły dwie, szykownie ubrane w granatowe mundury, dyżurne ruchu. Zaczęły się nas wypytywać, dokąd jedziemy.Ja bałam się tylko, ze wezmą nas na przesłuchanie. Ale nasze rozmówczynie były zbyt przejęte zamieszaniem, jakie wywołało krzyk Lusi, żeby zwracać uwagę na naszą powierzchowność, czy akcent. Jedna z nich wsiadła z nami do metra i odwiozła nas do dworca kijowskiego. Tam na peronie czekały na nas nasze panie. Wanda się śmiała,a Katarzyna była we łzach.
Idący na Kijów -Odessę pociąg, do którego wsiadłyśmy, daleki był od wygód naszego poprzedniego transportu. W ciasnym i źle oświetlonym przedziale było brudno. Wkrótce też poczułam, że coś zaczyna po mnie spacerować. Do tej pory zdołałyśmy się uchronić od plagi wszy. Teraz niestety, zostałyśmy wydane na ich pastwę. Nie pamiętam już, jak długo trwała nasza podróż, ale chyba całą noc. W Kijowie przesiadłyśmy sie na pociąg jadący do Żmerynki. Dalej, ze względu na zachowany (mimo zagarnięcia przez Sowietów polskich terenów wschodnich) pas przygraniczny, sprzedawano bilety tylko za specjalną przepustką, której oczywiście nie miałyśmy.
Zbudowany z czerwonej cegły gmach węzłowej stacji w Żmerynce wydał mi się ogromny. Poczekalnie zalegały tłumy ludzi. Z trudem znalazłyśmy wolne miejsce na dużej ławce. Zaczęło się beznadziejne czekanie. Wanda łudziła się, ze może uda jej się kupić bilet do Lwowa. Nie było mowy. Żądano paszportu i przepustki. Dodatkowym udręczeniem w tej sytuacji było to, że nie pozwalano nam spać. Według zasad socjalizmu pasażerowie powinni siedzieć wyprostowani, uśmiechnięci, radośnie oczekując na pociąg, który ich dowiezie do miejsca, gdzie będą mogli pracować ku chwale tegoż socjalizmu. Taka była teoria. W rzeczywistości nikt w tym szarym, zagonionym tłumie nie był ani uśmiechnięty, ani nawet przyzwoicie ubrany. A o to, żeby ci umęczeni, czekający godzinami na pociąg podróżni nie spali, dbała specjalna dworcowa milicja. Jeszcze w dzień można było sie zdrzemnąć, ale w nocy budzono nas bez ceremonii, a z milicją nie było żartów.
Którejś nocy, gdy Wanda i Katarzyna stały po bilety,a my trzy smarkate spałyśmy na ławce, przyszła tęga, krępa milicjantka. Nie mogąc dobudzić sióstr Hamryszek, kazała mnie wstać i pod pozorem, że jestem dorosłą (skończyłam właśnie 14 lat), kazała mi opuścić budynek stacji. Próżno tłumaczyłam jej, ze moja siostra stoi w kolejce po bilet i że nawet nie będzie wiedziała, co się ze mną stało. Miałam wyjść i już. Sama podprowadziła mnie do ciężkich i ogromnych drzwi wejściowych i wypchnęła mnie na zewnątrz. Na dworze było ciemno i zimno. Usiłowałam wrócic znów do poczekalni, ale przy drzwiach stał milicjant i nie przepuszczał mnie. Różne myśli przelatywały mi wtedy przez głowę- że już nigdy nie wrócę do Polski, że Wanda nie będzie wiedzieć, gdzie przepadłam i że to już koniec całej naszej przygody. Wtem z ciemności wyszedł wysoki, ubrany w ciemny mundur mężczyzna. na futrzanym otoku jego czapki widniała czerwona gwiazdka. W rozpaczy zwróciłam się do niego, pospiesznie tłumacząc mu moją tragiczną sytuację. Przyjrzał mi się uważnie i chyba rozpoznał we mnie Polkę.
-Chodź ze mną- powiedział.
Zbliżyliśmy się do drzwi. Milicjant z szacunkiem przepuścił go, a mnie znów zagrodził drogę.
-Przepuść ją- brzmiał stanowczy rozkaz.
Uszczęśliwiona wróciłam do poczekalni.
Innym razem to znów Wanda miała przygodę z zupełnie niespodziewanym wielbicielem. Był to młody wojskowy z Mołdawii. Nazywał się Kola. Pamiętam, że podszedł do nas i zaczął rozmawiać z moją siostrą. Był całkiem sympatyczny i nawet zaprosił Wandę do dworcowej restauracji. Muszę przyznać, ze ja byłam dosyć niespokojna, ale Kola okazał sie przyzwoitym człowiekiem i nie naraził nas na żadne przykrości, mimo, że chyba domyślał się, że uciekamy.
"Czekamy tutaj w Żmerynce
w straszliwej dwudobnej męce
milicjanci dobrzy ludzie
zapomnieli o swym trudzie"
(czyli że pozwalają nam spać)
Oto fragment wierszyka, jaki z nudów zaczęłam układać. Dwie doby. To nie te długie godziny czekania były takie ciężkie, ale ta straszna niepewność, co się z nami stanie, co dalej robić. W pewnym momencie, siedząc koło Wandy zobaczyłam na jej oświetlonej wiosennym już słońcem twarzy wyraz głębokiego skupienia.
- Módl się- szepnęła mi.
Rzeczywiście, tylko modlitwa mogła nas uratować.
W końcu Wanda doszła do wniosku, że dalsze starania o bilet nie mają sensu. Zostawała tylko możliwość kupienia biletu na lokalny robotniczy pociąg, idący w kierunku dawnej polskiej granicy. Trasa pociągu nie przekraczała 40 kilometrów. Na ten pociąg przepustki nie były wymagane. Jazda pociągiem nie trwała długo, ale ja zmęczona przymusową bezsennością - zasnęłam. I wtedy miałam dziwny sen. Śniło mi sie, że widziałam białego gołębia w klatce i nagle drzwi klatki otworzyły się i gołąb uleciał. Jak opowiedziałam ten mój sen pani Katarzynie, ucieszyła się.
- To znak, że nasza ucieczka nam się uda- powiedziała.
Ponieważ dalsza jazda pociągiem była niemożliwa, moja siostra zdecydowała, że pozostałe (około 200km) przejdziemy pieszo. Żeby nie zbłądzić, miałyśmy iść wzdłuż torów, które prowadziły do Polski. W razie gdyby się nas pytano, dokąd idziemy, miałyśmy odpowiadać, że spóźniłyśmy się na pociąg i idziemy do następnej stacji, żeby złapać następne połączenie. I wtedy zaczęła się nasza trudna, z tłumokami na plecach, wedrówka w lepkim błocie rozmarzającego ukraińskiego czarnoziemu.
Nie jestem już dzisiaj w stanie odtworzyć dokładnie całej naszej trasy, bo większość nazw miejscowości, a raczej stacji, przez które przechodziłyśmy, ulotniła mi się z pamięci. Pamiętam tylko, że jednym z naszych pierwszych przystanków była Deraźnia, duża stacja węzłowa. Tutaj Wanda postanowiła, że najpierw poszukamy jakiegoś noclegu, trochę odpoczniemy, a potem ruszymy w drogę. Dziś jeszcze widzę pagórkowaty teren Deraźni i oświetlone wiosennym słońcem drewniane zabudowania wsi.
Zastukałyśmy do jednej z chat. Otworzył nam wysoki, szczupły, niemłody już mężczyzna. Poprosiłyśmy o nocleg. Po chwili wahania zgodził się. Dom, do którego weszłyśmy był ubogi, ale czysty i przestronny. Mieszkało w nim starsze małżeństwo, których dzieci mieszkały już gdzie indziej. Oni sami byli bardzo biedni i żyli głównie z przyzagrodowego ogródka. Pomimo tego ubóstwa była w nich jakaś spokojna godność. Życzliwie pozwolili nam zatrzymać się u nich przez dwa dni. To dało nam szansę trochę odpocząć, a także przystosować nasz bagaż do pieszej wędrówki. Z szarego, grubego koca Wanda uszyła worek, zostawiając ciężką, skórzaną walizkę państwa Romanowskich naszym gospodarzom. Zorientowawszy się, że są to ludzie bardzo pobożni, ofiarowała im wytłaczany w srebrnej blasze wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej, który należał kiedyś do mojej Matki. Przy okazji nasi gospodarze wiedząc, że jesteśmy Polkami, opowiedzieli nam o obozie jeńców polskich, którzy pracowali przy nasypach kolejowych w pobliżu Płoskirowa. Dziwili sie przy tym hardości Polaków, którzy odmawiali proponowanych im papierosów przez pilnujących ich żołnierzy. Spotkałyśmy ich rzeczywiście idąc z Deraźni do Płoskirowa. Byli to przeważnie bardzo młodzi chłopcy, jakże jeszcze szykowni, pomimo już prawie dwuletniej niewoli. Przeszłyśmy w milczeniu koło nich, bezsilne wobec ich i naszej własnej niedoli.
Nasza wędrówka okazała się trudniejsza, niż przypuszczałyśmy. Byłyśmy przede wszystkim wyczerpane długotrwałym głodem,a kupowane na stacjach pierożki wystarczyły zaledwie na podtrzymanie sił. Byłysmy też bardzo wychudzone i spanie na twardej podłodze w wiejskich chatach było dodatkową udręką, bo kości dosłownie przebijały nam skórę. Na domiar złego wskutek roztopów nasze buty były stale mokre. Tempo marszu- jak na nasze możliwości- było dosyć duże. Szłyśmy do 25 km dziennie, a jednego dnia zrobiłyśmy nawet 35 kilometrów.
Zdarzyło się to w Martynowcach, gdy przechodziłyśmy bardzo już zmęczone, koło dużej stacji węzłowej. Gdy mijałyśmy już budynek stacyjny, pojawił się po drugiej stronie toru umundurowany mężczyzna. Ostrym tonem zaczął nas indagować, dokąd idziemy, dlaczego idziemy torami i w końcu kazał nam iść za sobą. Tymczasem nadjechał pociąg, który nas oddzielił od naszego prześladowcy. Zaczęłyśmy szybko biec i nim pociąg ruszył byłysmy już daleko od stacji.
Tego dnia szłyśmy bardzo długo, bo bałyśmy się nocować w poczekalniach dworcowych (nawet na zakup chleba w dworcowych restauracjach szła tylko jedna z nas, zazwyczaj Wanda albo pani Katarzyna) a żadnej wsi w pobliżu torów nie było. Wreszcie przy zapadającym już zmroku, skręciłyśmy na lewo od torów, do odległej o jakieś 2 km wsi. Tutaj zastukałyśmy do drzwi zasobniej wyglądającego domu, który okazał się kołchozową świetlicą. Drzwi otworzyła nam okutana w chusty świetliczarka i nie dopytując sie zbyutnio skąd się bierzemy, pozwoliła nam przenocować w dobrze ogrzanej sali zebrań.
Muszę tutaj podkreślic wielką życzliwość mieszkańców mijanych wsi, którzy w miarę możności nocowali nas i często dawali nam coś ciepłego do zjedzenia. Były wprawdzie wypadki, że nam odmawiano schronienia, ale zdarzało się to bardzo rzadko. Te odmowy łatwo wytłumaczyć zastraszeniem, w jakim żyli ci ludzie. I tak pamiętam, w Płoskirowie weszłyśmy do domu, w którym mieszkało młode małżeńtwo z kilkuletnia córką. Bardzo niechętnie zgodzili się, żebyśmy napiły się wody i chwileczkę odpoczęły. O żadnym nocowaniu nie było mowy. Ich sposób bycia i ubrania zdradzał pochodzenie inteligenckie. Byli obydwoje bardzo podenerwowani, a z ich krótkich wzmianek dowiedziałam się, że pracowali dotychczas w jakimś kołchozie, z którego ich wyrzucono i teraz sami nie wiedzą, co ze sobą począć. Nie wykluczone, ze ścigało ich NKWD. Ich zamknięte, blade twarze zdradzały wielki niepokój.
Innym razem zaszłyśmy do położonej blisko torów chaty. W ciepłej izbie siedziało paru mężczyzn, którzy pozwolili nam się tylko trochę ogrzać, ale stanowczo odmówili nam noclegu. Dom ten był schronieniem dla grupy pracujących tutaj więźniów i o nocowaniu w nim grupy samotnych kobiet nie mogło być mowy. Uderzyła mnie wtedy swoboda, z jaką narzekali na swe ciężkie życie, nie bez humoru stwierdzając, ze to wszystko przez lekkomyślność Adama i Ewy.
Po sześciu dniach tej wędrówki byłyśmy już tylko o 12 km od połozonych nad Zbruczem Wołoczysk. Po drugiej stronie rzeki była Polska.
I tu zaczął się prawdziwy problem. We wsi Harna absolutnie nikt nie chciał nas przenocować.
- Idźcie do kantoru, zameldujcie sie, a wtedy was przenocujemy- brzmiała odpowiedź.
Co było robić? Byłyśmy tak wyczerpane, że nawet kawałek suchej podłogi w więzieniu wydawał się nam luksusem. Wreszcie Wanda zdecydowała się na pójście do kantoru. W ciemnym pomieszczeniu, za szerokim biurkiem siedział umundurowany mężczyzna. Długo przyglądał się naszej "sprawce" z kołchozu stywierdzającej, że Anna i Wanda Strawińskie przenoszą sie po rocznym pobycie w kołchozie Kalinin 11 do miasta Emby i że pozwolenie na zmianę miejsca zamieszkania wyda, o ile uzna za słuszne NKWD w Dżurunie. Katarzyna miała podobną "sprawkę". Były to bardzo mizerne dokumenty, które potwierdzały tylko nasz status uciekinierek. Mundurowiec przyjrzał się nam bystro i wydał w końcu pozwolenie na nocleg. Wróciłyśmy do jednej z chat, w której byliśmy uprzednio. Przyjęto nas życzliwie i podano nawet gorącą zupę kartoflaną. Noc spędziłyśmy na podłodze w kuchni. Następnego dnia w słoneczny poranek przyszedł do naszej chaty przedstawiciel kołchozu.
-Wasze dzieci- powiedział do Wandy i Katarzyny- są zmęczone. Z kołchozu idą konie do Wołoczysk, podwieziemy je.
Nasz zaprząg okazał sie prawdziwym powozem, zrabowanym zapewne w którymś z pobliskich dworów w Polsce. Wsiadłyśmy uszczęśliwione, ze jedziemy,a le niespokojne, co się z nami stanie i jak spotkamy się z Wandą i Katarzyną. Woźnica rozmawiał z nami życzliwie, zapewniając, że wkrótce już będziemy w Zachodniej Ukrainie, czyli w Polsce.
Tymczasem wóz zajechał do Wołoczysk i zatrzymał sie przed budynkiem milicji. Pozornie charytatywne podwiezienie dzieci oszczędziło władzom dramatycznych scen aresztowania. Starsza Hamryszakówna- Lusia, zaczęła płakać prosząc, żeby nas puszczono. Nasz furman zapewnił nas, że zawiadomi idącą piechotą Wandę i Katarzynę, gdzie jesteśmy i że władze na pewno odeślą nas do Lwowa. Wprowadzono nas do poczekalni. Usiadłyśmy na ławie w dużej sali. W końcu przyszła Wanda i Katarzyna. Zaczęło się beznadziejne czekanie. W tym ustroju czekanie było chyba jedną z metod złamania psychicznego więźnia. Całe dni czekania nie wiadomo na co, nie wiadomo dlaczego. Jeżeli brali nas na przesłuchanie (nas smarkate nie brali, tylko Wandę i panią Katarzynę), to przeważnie w nocy, na długie, meczące, podchwytliwe "doprosy". Wypytywano Wandę nie tylko o ojca, ale i dziadka.
- Pewnie twój ojciec był pomieszczykiem, bo tylko tacy są oficerami w wojsku polskim. A kim był twój dziadek?
Żądali adresów rodziny (wiekszość z nich można było spokojnie podać : byli w Kazachstanie). Grozili, że będą sprawdzać, czy się mówi prawdę. A potem rozmowa przeszła na temat na warunki życia w Kazachstanie.
- Dlaczego wasza Matka umarła?
-Umarła z głodu.
- Kłamiesz! W Związku Radzieckim nikt z głodu nie umiera!
Moja siostra straciłą cierpliwość.
- Towarzyszu komendancie powiedzcie to tym, którzy nie byli w Związku Radzieckim. Przecież wy i ja wiemy jak jest.
Pytający zamilkł. A tymczasem mijały długie godziny,a my ciągle siedzielismy w poczekalini. Te pełne napiecia i niepewności bytowanie trwało trzy dni. Jedną z nielicznych rozrywek stanowiło przejście do pobliskiego małego sklepu, gdzieżydowskie małżeństwo sprzedawało smażone w oleju obwarzanki. Był to chyba jedyny produkt, którym handlowali, a który stanowił podstawę naszego wyżywienia. Pozwolenie na wyjście miałyśmy tylko my, to znaczy Hamryszkówny i ja (i to każda z osobna). Poza tym mogłyśmy odczytywać po raz setny podpisy na ścianach naszych poprzedników, wśród których przeważały polskie nazwiska, lub przysłuchiwać się, jak dyżurny w oddzielonej od poczekalni drewnianą przegrodą kabinie przyjmuje paczki dla uwięzionych i zbiera dane od zatrzymanych osobników. Tych ostatnich było wyjątkowo mało.
Pamiętam jakiegoś młodego mężczyznę i głuchoniemą kobietę. Ta ostatnia, zatrzymana na nielegalnym handlu, awanturowała się wydając dziwne, czasem dziwne gardłowe okrzyki. Pamiętam, jak pokazywała milicjantowi na migi, że w domu czekają na nią małe dzieci i jak go prosiła, żeby ją wypuścił. A potem gdy została sama z nami, gorzko płakała. Jej walizka, której zawartość przy nas sprawdzano, pełna była dziecinnych rzeczy, a jej sposób ubrania zdradzał osobę mieszkającą w mieście.
Wreszcie po trzech dniach czekania zawiadomiono nas, że zostaniemy przeprowadzone pod konwojem do Podwołoczysk i powierzone opiece tamtejszej milicji.
-Jesteście obywatelami Zachodniej Ukrainy, niech się wami zajmą- powiedział komendant.
- Poleciłem im też- dodał- żeby wam pozwolono dojechać do Lwowa, a tam niech już lwowskie NKWD rozpatrzy waszą sprawę.
Przez granicę z Wołczysk do Podwołoczysk przeprowadzono nas pod konwojem. Milicjant jechał na koniu, a my szłyśmy pieszo. Czułam się upokorzona tą sytuacją, bo przechodnie przypatrywali się nam ciekawie. Starałam się też iść jak najszybciej, ale mimo to zostawałam w tyle.
- Ale ty przecież już nie możesz iść- zwrócił mi uwagę milicjant.
Z trudem przyspieszyłam kroku. Już od kilku dni dręczył mnie uporczywy kaszel, który nie dawał mi spać w nocy i bardzo wyczerpywał. Stale mokre nogi nie polepszały sytuacji. Aż w końcu zadudniły nasze kroki na drewnianym moście w Zbruczu. Doszłyśmy do Podwołoczysk. Panowała słoneczna, wiosenna pogoda i na ulicach pełno było ludzi. Była to chyba niedziela. Znów zaprowadzono nas na milicję, której komendantem w stopniu kapitana był Ukrainiec z terenów dawnej Polski. Tym razem wezwano i mnie na przesłuchanie. Pytający, nieduży, szczupły mężczyzna miał ostre spojrzenie i agresywny, niemiły sposób bycia. Na szczęście pamiętałam, co na poprzednich przesłuchaniach mówiła Wanda, tak, że odpowiadałam dosyć pewnie. Nie mniej atmosfera, która mnie otaczała, spojrzenia, które nam rzucano, były dużo mniej przyjazne niż w Wołoczyskach, a nasze wyjście na wolność wydawało się więcej niż niepewne.
W końcu po półtora dnia czekania, oznajmiono nam, że możemy pojechać do Lwowa i tam musimy (to musimy było mocno podkreślone) zgłosić się na NKWD, które zadecyduje , co z nami zrobić.
- Wysyłamy wasze papiery do Lwowa- powiedział mały kapitan . NKWD będzie już na was czekać. Macie się do niego zgłosić w 24 godziny po przyjeździe.
Lwów- to znaczy, ze sie spełnią wreszcie nasze marzenia. Będzie można zjeść coś ciepłego, wykąpać się, zmienić rzeczy, może nawet pójść do kościoła. Nie chciałyśmy wierzyć naszemu szczęściu. Wiele razy zastanawiałyśmy się, czemu tak stosunkowo łatwo nas puszczono. Złożyło się na to chyba wiele powodów. Najpierw właściwy komendant w Wołoczyskach, podobno bardziej gorliwy służbista, był na urlopie i my miałyśmy do czynienia z jego bardziej ludzkim zastępcą. Poza tym w naszej grupie były trzy małoletnie dziewczynki, a więzienia były wtedy przepełnione. Pamiętam, jak w Wołoczyskach do przynoszących dla więźniów paczki kobiet mówił milicjant.
- Przynoście koce, oni tam śpią na betonowej podłodze- (a więc ta drewniana podłoga, o której marzyłam brnąc w błocie, okazała sie mitem).
Tymczasem kazano nam, już bez eskorty iść na dworzec. Musiałyśmy jednak bardzo odbijać się od reszty pasażerów, bo podeszłą do nas dworcowa milicja. Zaczęły się znowu indagacje.
- Skąd jedziecie? Dokąd? Na jak długo?
Wanda straciła cierpliwość
- Spytajcie się waszej okręgowej milicji, ona dała nam pozwolenie.
A do mnie przysiadła się jakaś pani i chciała się czegoś o nas dowiedzieć, ale moja siostra szybko kazała mi zmienić miejsce. Czekałyśmy całą noc, aż nad ranem podjechał pociąg idący do Lwowa.
Z tej jazdy zapamiętałam tęgiego, dobrze ubranego pana, chyba Żyda, który w pewnym momencie wyciągnął wspaniałą kanapkę z szynką. W chwili, gdy już ją miał zjeść, spostrzegł utkwione w sobie oczy siedzącego naprzeciwko człowieka. Szybko przekroił kanapkę i podał mu połowę. Poczułam ulgę, że nie tylko ja mam takie głodne spojrzenie.
Tymczasem niepokoił mnie zupełnie nieoczekiwany problem. Przez dwa tygodnie, cały czas, nawet, gdy byłyśmy same, mówiłyśmy między sobą po rosyjsku. Teraz dojeżdżając do Lwowa zastanawiałam się, jak ja się porozumiem z rodziną. Po prostu, pod wpływem nerwowego napięcia, polskie słowa nie przychodziły mi na myśl. A tymczasem pociąg dochodził już do Lwowa. Był dzień 1 kwietnia 1941 roku.
Lwów nas powitał wiosenną, chmurną pogodą. Podobnie jak w Moskwie poczułam oszołomienie ruchem ulicznym, brakiem przestrzeni, hałasem. Wanda wynajęła dorożkę, do której wpakowała się też, przestraszona chyba czekającą ją samodzielnością, pani Katarzyna z córkami. My wysiadłyśmy pierwsze przy kamienicy, w której mieszkał na ulicy Ujejskiego brat mojego dziadka, Adolf Cieński.
I tu zdarzył się zabawny incydent, o którym dowiedziałyśmy się później. Dwie mieszkające u stryja Adolfa panie wyglądały przez okno i widząc nasze toboły, powiedziały jedna do drugiej:
-Popatrz na te Sowietki. Wysiadają z torbami, a wrócą do domu z walizkami.
Można sobie wyobrazić ich przerażenie, gdy te "Sowietki" zadzwoniły do zajmowanego przez nie mieszkania pytając (po rosyjsku) o Adolfa Cieńskiego. Powstało wielkie zamieszanie, nadszedł stryj Adolf. Gdy wyjaśniłyśmy, kim jesteśmy, pytaniom i wykrzyknikom nie było końca.
Wreszcie zaproponowano nam umycie się po podróży i śniadanie. Nareszcie znalazłam się sama w bardzo czystej łazience. I tu wielkie rozczarowanie. Zamiast gorącej kąpieli, o której marzyłam, czekała mnie mała miednica z niewielką ilością ciepłej wody- ot tyle, żeby sobie umyć ręce. Zapewne były wtedy jakieś trudności z kąpielą w wannie, ale też chyba nikt z mieszkańców tego obszernego, przedwojennego mieszkania nie zdawał sobie sprawy, czym była nasza ucieczka i jak bardzo byłyśmy brudne.
Po południu przyszedł, zawiadomiony już o naszym powrocie, mój brat Stefan. Był wyrośnięty, zmizerniały i źle ubrany. Zmuszony do ukrywania się przez jakiś czas po naszym wywiezieniu, żył pracując na budowie. Mimo bardzo trudnych warunków życia przysłał nam do Kazachstanu parę paczek i pieniądze. Ostatnia paczka, która dotarła do nas krótko przed naszą ucieczką zawierała wielki skarb- prawdziwą suchą kiełbasę. Teraz, gdy go zobaczyłyśmy, pierwsza prośba była bardzo istotna:
- Stefan kup nam gęsty grzebień.
No i rzeczywiście dostałyśmy wspaniały gęsty grzebień, który bardzo pomógł przy tępieniu niepożądanych lokatorek. Kilka następnych dni spędziłyśmy w mieszkaniu stryja Adolfa. Był to dla mnie trudny okres readaptacji. Znowu musiałam sie zachowywać jak dobrze ułożona dziewczynka , jeść przyzwoicie i wolno przy stole, uprzejmie odpowiadać na stawiane mi pytania i nie wtrącać się do rozmowy starszych. Szczególnie trudne było odpowiadanie na pytania, bo stawiano mi ich mnóstwo. Ponieważ byłyśmy jednymi z pierwszych, które przeszły przez Kazachstan, nasz przyjazd wywołał prawdziwą, ale dla nas niebezpieczną sensację. Schodzili się do mieszkania stryja ludzie nam zupełnie nieznani, a którzy przeważnie mieli kogoś wywiezionego do Rosji wśród krewnych, czy znajomych. Głównie dręczył ich problem, jak tych bliskich wyciągnąć z tego piekła, na co my oczywiście nie miałyśmy odpowiedzi. Wszystko to razem było dosyć męczące, a na domiar złego dręczył mnie i nie dawał spać po nocy ciężki kaszel.
Ale głównym źródłem naszego utrapienia była sprawa meldunku. Pamiętałyśmy słowa "komandira" z Podwołoczysk.
- We Lwowie oni na was będą czekać na dworcu.
"Oni" czyli NKWD . Wanda zresztą podała adres stryja Adolfa we Lwowie, jako nasz punkt zaczepienia. Trudno było narażać naszą rodzinę, ludzi już starszych, na ewentualne prześladowania. Toteż Wanda zdecydowała, że się zgłosi na NKWD. Pierwszego dnia czekała długo w kolejce, ale komendanta nie było. Na drugi dzień, gdy stała znów w kolejce, podeszła do niej nieznajoma pani i zapytała się.
- Czy ty jesteś Wanda?
Na twierdzącą odpowiedź odpowiedziała:
- Twoja ciotka przysłała mnie po ciebie. Chodź ze mną.
I ku jej zdziwieniu moja siostra bez jednego słowa, poszła za nią. Osobą, która wyciągnęła Wandę z kolejki, była pani Devechy, szwagierka Heleny Ujejskiej-Devechy, kuzynki mojego ojca.
Tego wieczoru pojawiła się w mieszkaniu stryja Adolfa, szykownie ubrana pani o mądrych oczach i miłym, ale stanowczym sposobie bycia. Była to ciocia Helusia. W krótkich słowach oznajmiła stryjowi Adolfowi, że zabiera mnie w bezpieczne miejsce, nie podając jednak żadnego adresu. Stryj był trochę zaskoczony tą nagłą zmianą sytuacji, ale uznał, że to najlepsze wyjście z trudnego położenia. Zbyt wiele osób wiedziało już o naszym powrocie,a liczba odwiedzających zwiększała się z dnia na dzień.
W mieszkaniu, do którego dotarłyśmy późnym wieczorem, zastałam Wandę. tej nocy po raz pierwszy od roku spałam wykąpana i czysta na prawdziwej pościeli, w prawdziwym łóżku. To ostatnie było szczególnie ważne, bo wskutek wielkiego wychudzenia, kości na biodrach przebiły mi dosłownie skórę, tworząc bolesne rany. Następnego dnia, znów ze względu na bezpieczeństwo, zostałyśmy przeprowadzone do mieszkania państwa Kulczyńskich. Ale najpierw muszę wyjaśnić, jak do naszej znajomości z p.p. Kulczyńskimi doszło.
Po śmierci mojej matki energiczna jak zawsze ciocia Helusia, zaczęła starania o zwolnienie nas z Kazachstanu. Był już precedens (i to chyba jedyny!) powrotu wyreklamowanej przez Uniwersytet Lwowski profesor Stefanii Skwarczyńskiej. W swoich staraniach ciocia Helusia dotarła m.in. do profesora Stanisława Kulczyńskiego, który przed wojną był rektorem uniwersytetu. Jednym z warunków naszego zwolnienia był zapewnienie przez osobę reklamującą, że weźmie nas na swoje utrzymanie. I profesor takie zobowiązanie podpisał. Otóż po naszym powrocie ciocia Helusia pojawiła sie znów w towarzystwie mojego brata w pracowni profesora Kulczyńskiego. Dialog, jaki się wywiązał, był krótki. Cytuję go wg relacji mojego brata:
- Panie profesorze, czy pamięta Pan, że się Pan podjął wzięcia na swoje utrzymanie Wandy i Anny Strawińskich, w razie ich powrotu z Kazachstanu?
- Tak, pamiętam i podtrzymuję moje zobowiązanie.
- No to one już są.
- Proszę bardzo. Moja żona i ja czekamy.
Tego wieczoru pojawiłyśmy się wraz z ciotką Helusią, na progu mieszkania państwa Kulczyńskich. Drzwi otworzyła nam sama pani domu. Jej starannie uczesane włosy, ciemnozielona, ozdobiona sznurem pereł suknia i czarne zamszowe pantofelki, zachwyciły mnie. A co mówić o miękkich, klubowych fotelach, błyszczącej posadzce, całej tej atmosferze komfortu i dobrobytu (profesorowie uniwersytetu byli wtedy stosunkowo dobrze płatni). Jakże daleko było od pokrytych szronem ścian i glinianej polepy naszego kazachskiego domu. A przecież mieszkanie państwa Kulczyńskich było, jak wszystkie lwowskie domy, przepełnione. Oprócz państwa Kulczyńskich, ich dwojga dzieci i służącej, mieszkało tam jeszcze parę osób. Wanda i ja umieszczone zostałyśmy w jadalni. Nie było to może bardzo wygodne (spałyśmy na podłodze), ale czułyśmy się bezpieczne.
A tymczasem nadeszła Wielkanoc, która w tym roku wypadała 13 kwietnia. Pamiętam moje zdumienie na widok wspaniałych wypieków bab i mazurków i całej tej atmosfery radosnego świętowania. Ulice roiły się od przechodniów, a pogoda była śliczna, ale my bałyśmy się opuszczać mieszkanie. Ukradkiem poszłyśmy jednak do pobliskiego kościoła św. Mikołaja, zazdroszcząc w duchu innym swobody poruszania się. I wtedy powstała kwestia, jak zalegalizować nasz pobyt we Lwowie.
I znów któregoś wieczoru przyszła niezawodna ciocia Helusia. Zaczęły się narady. Powstał projekt, żeby wciągnąć nas na listę mieszkańców Lwowa jako przybyłe z prowincji bratanice profesora Kulczyńskiego. Postanowiono tylko zostawić nasze prawdziwe imiona. Sprawę miał załatwić u władz znajomy profesora, Żyd z pochodzenia. Ale jakie było przerażenie niefortunnego wysłannika, gdy na jego propozycję usłyszał:
- Wanda i Anna! Ależ to nie Kulczyńskie, to Strawińskie!
A więc pogróżki komandira z Wołonczysk nie były bezpodstawne. Dalszy pobyt u państwa Kulczyńskich stawał się niebezpieczny. Wprawdzie profesorowie uniwersytetu cieszyli się wielkimi względami władz, ale nie należało kusić diabła. Dla większego bezpieczeństwa postanowiono nas rozdzielić. Wanda miała zamieszkać tymczasowo u profesorstwa Floryanów, a ja - u pani Stefanii Skwarczyńskiej, która parę miesięcy temu wróciła z Kazachstanu.
I znów odbyła się jeszcze jedna wieczorna wędrówka. I znów szłam tonącymi w ciemnościach ulicami Lwowa, a z pobliskich ogródków dochodził mocny zapach fiołków. W końcu dotarłyśmy, ciocia Helusia i ja, do willi, w której górne piętro zajmowała pani Skwarczyńska z rodziną. Na progu mojego nowego schronienia powitała nas wysoka, bardzo przystojna pani. Jej ciemnoniebieskie oczy i cały wyraz jej młodej jeszcze twarzy, zdradzały siłę woli i wielką inteligencję. Była to pani Stefania. W jej domu miałam doczekać końca okupacji sowieckiej i z jej domu wyjechałam w grudniu 1941 roku do Warszawy.
Dziś w pełni doceniam odwagę pani Skwarczyńskiej, która przyjmując mnie do swego domu, ryzykowała bezpieczeństwo swojej rodziny, ale w momencie, kiedy to się stało, byłam zbyt zmęczona, żeby to docenić. Wszystko co wiedziałam, to to, że znów jestem w nowym otoczeniu, do którego będę musiała się przyzwyczaić i nagiąć. Nie było to łatwe choćby ze względu na dużą ilość stłoczonych w trzech pokojach osób.
Oprócz pani Skwarczyńskiej, jej teściowej i dwóch córek : dwunastoletniej Marysi, sześcioletniej Janusi i trzyletniego Krzysia Jakubowskiego, któremu pani Stefania zastępowała matkę, były jeszcze służące- Janka, Tecia i Władzia. W sumie razem ze mną dziewięć bardzo różnych istot. Poza tym mój status w tym małym społeczeństwie był dosyć nieokreślony. Nie byłam dzieckiem, jak Janusia i Krzyś, nie byłam też uczennicą, jak Marysia, nie miałam też żadnego określonego zajęcia. Czułam sie wiec, mimo serdeczności okazywanej mi przez panią Skwarczyńską, dosyć niepotrzebna i nie bardzo wiedziałam, czym wypełnić wolny czas. Mogłam wprawdzie wychodzić z domu (ze względu na młody wiek nie obowiązywało mnie posiadanie paszportu),ale dla bezpieczeństwa niechętnie mnie puszczano samą. Ranne msze święte w kościele Karmelitanek na Potockiego, a czasem spacery z młodszymi dziećmi, w towarzystwie władzy, wyrywały mnie nieco z tego zamkniętego kręgu. Poza tym trochę czytałam, a trochę (za namową pani Skarżyńskiej) pisałam swoje wspomnienia, które w pewnym momencie rozdrażnienia wrzuciłam do pieca.
Któregoś dnia napotkałam na majowym nabożeństwie w kościele Marii Magdaleny moją jazłowiecką przyjaciółkę Lenę Rudnicką. Bardzo się obie ucieszyłyśmy z tego spotkania i Lena zaciągnęła mnie zaraz do siebie. Mieszkała wtedy z matką i dwiema siostrami u państwa Longschamps. Pan Longschamps, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, miał wkrótce zginąć, rozstrzelany wraz z dwoma synami przez Niemców. Ale na razie w ich domku, który mimo miejskiego otoczenia, żywo przypominał wiejski dwór, spędziłam parę miłych chwil. Miałam z kim porozmawiać, a nawet powygłupiać się. Pamiętam jakąś zwariowaną gonitwę po pokojach, oczywiście pod nieobecność starszych.
A tymczasem wiosna rozpanoszyła sie na dobre i życie na pozór toczyło sie normalnie. Miasto było czyste i dobrze zaopatrzone w żywność. Wiosenne, barwne suknie kobiet dawały złudzenie zamożności. A i ja w tym czasie dostałam od cioci Helusi cztery śliczne sukienki, które uprzednio należały do jej córki Irki (Irka była w części Polski zajętej przez Niemców). Jeszcze dziś, po tylu latach, widzę dokładnie kolor i krój moich szatek. Cóż to była za radość być ładnie ubraną. Czułam sie wprost jak Kopciuszek, który przedzierzgnął się w królewnę. Tylko, że królewna wskutek, chyba zbyt gwałtownego przeskoku z głodu w normalne warunki życia, zachorowała i nie bardzo było wiadomo, co mi jest. Moja choroba polegała na gwałtownych skokach temperatury, która podnosiła sie do 40 stopni, żeby znów powrócić do normalnej. Ten stan trwał aż do wojny rosyjsko-niemieckiej, kiedy w oblężonym przez Niemców Lwowie zaczął sie głód,a z głodem skończyło się gorączkowanie.
W tym czasie miałam przeżyć jeszcze jeden bardzo ciężki szok. Jadąc tramwajem z ciocią Helusią zobaczyłam brak milicjanta na skrzyżowaniu ulic. Zapytana o powód ciocia Helusia, powiedziała z beztroską w głosie:
- O, oni mają teraz przeszkolenie.
Tej nocy obudziły mnie krzyki i płacz zabieranych z domu ludzi. Była to jeszcze jedna, ostatnia przed wojną rosyjsko-niemiecką wywózka. Leżałam skulona ze strachu na moim rozłożonym na podłodze czekając na znane mi stukanie do drzwi. Nie zastukali. Ale w powietrzu czuło się nadchodzącą burzę. Po mieście krążyły pogłoski o gromadzącej sie na granicy armii niemieckiej i nieuchronnym konflikcie rosyjsko-niemieckim. Odwołanie w "Prawdzie" wzmianki o możliwości zbrojnego zatargu umocniły tylko mieszkańców Lwowa w przekonaniu, że do tego zatargu dojdzie.
I tak 22 czerwca 1941 roku obudziło nas rano bombardowanie miasta. Muszę przyznać, że myśl o tym, że Sowieci opuszczą Lwów napełniała mnie radością. Nareszcie będę wolna, nareszcie będę mogła poruszać się swobodnie. Ale na razie Sowieci szaleli. Z pobliskiego więzienia na Łąckiego dochodziły do mieszkania cioci Helusi krzyki mordowanych ludzi. Na ulicy Ukraińcy strzelali do przechodniów lub do otwartych okien. Siedzieliśmy więc stłoczeni w mieszkaniu przy zamkniętych oknach. Gdy bombardowanie wzmagało się, schodziliśmy do piwnicy.
Żeby jakoś wypełnić czas, Marysia Skwarczyńska i ja zaczęłyśmy rysować. Rysunki Marysi pełne były rozmachu. Ja swoje poprawiałam bez końca.
Jednego popołudnia, jeszcze na samym początku wojny, usłyszeliśmy trzaśnięcie drzwi na dole. Czułam, że serce podchodzi mi do gardła.
-NKWD jest w domu- powiedziałam.
Wyśmiano mnie.
- Co ty opowiadasz, to tylko drzwi trzasnęły.
Ale od pewnego czasu moja intuicja była bardzo wyostrzona. Ja po prostu wiedziałam. Po chwili ktoś przyszedł z wiadomością, że zabrano naszą sąsiadkę, młodą mężatkę, która pracowała na poczcie. Przestraszona bombardowaniem nie poszła do pracy. To był w pojęciu sowieckim sabotaż. Po wejściu Niemców, jej mąż znalazł ciało żony wśród zwałów trupów na Łąckiego.
Po kilku dniach ucichły armatki przeciwlotnicze i ustały bombardowania. Do Lwowa wkroczyli Niemcy.
I na tym mogłabym skończyć moje wspomnienia, ale chcę chociaż częściowo spłacić dług wobec tych, którzy uratowali nas od ponownego aresztowania, więzienia i prawdopodobnie śmierci w którymś z lwowskich więzień, w czasie przeprowadzonej tam masakry w czerwcu 1941 roku. Mam na myśli moją ciotkę Helenę Ujejską- Devechy, profesora Stanisława Kulczyńskiego i jego żonę, profesora Władysława Floryana i jego żonę, którzy przez kilka dni ukrywali Wandę i profesor Stefanię Skwarczyńską. Wszyscy ci ludzie wykazali szczególna odwagę ryzykując swoje i swoich rodzin bezpieczeństwo, dla uratowania dwóch nieznanych sobie (oczywiście z wyjątkiem mojej ciotki) dziewcząt.
Muszę też dodać jako post scriptum, że los mojej siostry, która tak dzielnie przeprowadziła naszą ucieczkę, był tragiczny. Zginęła mając zaledwie 23 lata jako sanitariuszka AK na początku Powstania Warszawskiego w sierpniu 1944 roku. Ja po skończonych studiach w Polsce wyjechałam w 1958 roku do Kanady i od tej pory mieszkam tam już na stałe. Nic mi też nie wiadomo, jakie były dzieje pani Katarzyny i jej córek, z którymi rozstałyśmy się we Lwowie zaraz po naszym przyjeździe.

KONIEC

Wróć do „WSPOMNIENIA, REPORTAŻE, RELACJE”

Kto jest online

Użytkownicy przeglądający to forum: Obecnie na forum nie ma żadnego zarejestrowanego użytkownika i 1 gość