LUDOBÓJSTWO LUDNOŚCI POLSKIEJ NA KRESACH

Rok 1939

(od 1 września do 31 grudnia)

   1 września > we wsi Smerdyń pow. Łuck, miejscowi Ukraińcy zamordowali bestialsko nauczyciela polskiego lat 30, jego brata lat 15 oraz Ukraińca, który u nich gościł.

   3 września > we wsi Kniahininek pow. Łuck Ukraińcy bestialsko zamordowali 7 ułanów WP śpiących w stodole.

   10 września > Ukraińcy rozpoczęli rebelię w rejonie Mikołajowa nad Dniestrem. Uzbrojeni zarówno w broń palną, jak też w siekiery, widły, kosy, bagnety, noże itp., opanowali 10 wsi wprowadzając „władzę ukraińską”. Ich bandy mordowały zarówno polską ludność cywilną, jak też i pojedynczych żołnierzy polskich. Wojsko Polskie zlikwidowało ten bunt 14 września, ale zamieszki i zabójstwa w tym rejonie miały miejsce do końca września. Prawdopodobnie jakiś lokalny przywódca OUN znając przygotowany plan Abwery i OUN wzniecenia „ukraińskiego powstania” na tyłach frontu polsko-niemieckiego nie wiedział, że Niemcy po podpisaniu paktu Ribbentrop – Mołotow z tego planu wycofały się.

   11 września > bojówki OUN rozbrajają żołnierzy WP w okolicy Stryja, dochodzi do walk.

   Nocą z 11 na 12 września > we wsiach Stawyżany i Oborczyn (Małopolska Wschodnia) bojówki OUN rozbroiły i wymordowały około 500 polskich żołnierzy. Dowódcą jednej z bojówek był były oficer petlurowski Lew Szańkowśkij, późniejszy ukraiński „historyk”.

   12 września >

·          we wsi Smerdyń pow. Łuck, uzbrojona grupa Ukraińców zamordowała w pobliskim

       lesie 22 Polaków, w tym:

-         małżeństwo staruszków w wieku po ok. 80 lat,

-         5 chłopców w wieku 10 – 14 lat,

-         4 dzieci w wielu przedszkolnym,

-         9 kobiet w wieku 20 – 35 lat,

-         2 dziewczynki w wieku 11 – 13 lat, które przed śmiercią były zbiorowo zgwałcone;

·          bojówki OUN zaatakowały dworzec kolejowy w Stryju, (wkrótce po nalotach i

       bombardowaniach dokonanych przez samoloty niemieckie) oraz rozgrabiły mienie

       wojskowe w Drohobyczu.

   W nocy z 11 na 12 lub z 12 na 13 września > w miasteczku Rozdół pow. Żydaczów Ukraińcy zamordowali 45-letniego Polaka, inż. agronoma; los jego rodziny jest nieznany.

   13 września >

we wsi Drohowyja uzbrojeni Ukraińcy zamordowali kilku oficerów polskich

we wsi Krupsko pow. Żydaczów miejscowi bojówkarze ukraińscy napadli na drodze na uciekającą rodzinę polską zarządcy majątku ziemskiego i ją zamordowali (rodziców i dzieci)

we wsi Mikołajów koło Żydaczowa cały dzień trwały walki bojówek OUN z grupami żołnierzy Wojska Polskiego

w mieście Rozdół pow. Żydaczów bojówkarze OUN opanowali miasteczko i zamordowali 10 Polaków: 6 policjantów i 4 urzędników państwowych

   13 i 14 września > w Synowódzku bojówki OUN oraz okoliczni Ukraińcy napadają na pociąg oraz dokonują wielu akcji przeciwko Polakom. Napady mają miejsce także w: Podhorcach, Truskawcu, Mraźnicy, Borysławiu, Uryczu koło Borysławia, Żukotynie koło Turki.

   14 września > we wsi Buszkowice pow. Przemyśl miejscowi Ukraińcy zamordowali 5 żołnierzy polskich, których zwłoki zakopali obok wodnego młyna.

   Nocą z 14 na 15 września > w kolonii Helenówka pow. Łuck, ukraińscy chłopi utopili Polaka w rzece Styr, a następnie obrabowali jego gospodarstwo.

   15 września >

we wsi Jasienica koło Borysławia Ukraińcy spalili stodołę ze śpiącymi żołnierzami polskimi. W rewanżu wojsko polskie rozstrzelało kilku Ukraińców i spaliło im domy

we wsi Klusk, gm. Turzysk, pow. Kowel, miejscowi Ukraińcy zamordowali 9 Polaków stosując tortury, a następnie ciała ich zakopali w radowickim lesie

w rejonie wsi Majdan pow. Drohobycz bojówka OUN zamordowała 6 Polaków z Borysławskiego Oddziału Obrony Narodowej

we wsi Żydatycze koło Mikołajowa (Małopolska Wschodnia) uzbrojeni Ukraińcy, w tym bojówki OUN, zaatakowali z zasadzki kompanię policyjną zabijając 12 policjantów i 31 ciężko raniąc. Kompania podjęła walkę, w wyniku której Ukraińcy wycofali się tracąc 15 zabitych, a rannych zabierając ze sobą

wystąpienia Ukraińców przeciwko Polakom na terenie Małopolski Wschodniej odnotowano we wsiach: Drohobycz, Borysław, Sambor, Modrycz, Dobrohostów, Dolina, Bolechów i Kałusz. Liczba ofiar polskich nie jest znana

   Od 13 do 16 września > w miasteczku Rozdół pow. Żydaczów około tysiąca ukraińskich chłopów z okolicznych wsi oraz z Rozdołu uzbrojonych w broń palną, siekiery, kosy, bagnety, kołki itp. opanowało miasteczko, ograbiło Polaków i dokonał kilku mordów; 16 września oddział żandarmerii i policji państwowej z Żydaczowa przywrócił porządek.

   Nocą z 15 na 16 września > we wsi Żuków pow. Brzeżany, bojówka OUN wymordowała 4-osobową rodzinę polską i spaliła jej zagrodę.

   Około połowy września > na drodze z Koniuch do Brzeżan (woj. tarnopolskie) Ukraińcy zatrzymali 4 Polaków, uciekinierów z Polski centralnej, ograbili ich i zamordowali. Wśród ofiar był burmistrz miasta Jasło.

   W tym też czasie ci sami oprawcy zamordowali 3 Polaków mieszkających w Koniuchach oraz Żyda z 3 córkami.

   W połowie września >

we wsi Drysznów pow. Brzeżany Ukraińcy zamordowali Polaka, sołtysa tej wsi: sierpniu 1943 roku z ich rąk zginie jego 19-letni syn

we wsi Wólka Kotowska pow. Łuck Ukraińcy zaatakowali patrol ułanów WP i zastrzelili 1 żołnierza

16 września >

we wsi Winnik koło Lwowa bojówka OUN zaatakowała polskich policjantów, którzy zdołali obronić się

we wsiach: Tatarów, Worochta i Żabie miejscowi Huculi obstawili przejścia dróg do granicy i zabarykadowali

   Nocą z 16 na 17 września > Ukraińcy ze wsi Smerdyń pow. Łuck napadli na sąsiednią polską osadę Młynek, zamieszkałą głównie przez emerytów górników ze Śląska i wymordowali wszystkich mieszkańców, łącznie około 50 Polaków. Wśród ofiar były dzieci, wnuki osadników, przybyłe na wakacje ze Śląska.

                       17 września 1939 > agresja ZSRR na Polskę.

   17 września >

we wsi Bartatów pow. Gródek Jagielloński, ukraińskie bojówki zamordowały 3 miejscowych Polaków a 1 ciężko ranili oraz zatrzymywali uciekinierów i gromadzili w stodole. Wieczorem wszystkich zamordowali, a ciała ofiar spalili w stodole – ponad 50 osób. Łącznie ofiarą ich padło ponad 53 Polaków

we wsi Dryszczów, pow. Brzeżany, bojówka OUN rozbroiła dwie drużyny żołnierzy WP, którzy od strony Złoczowa szukali przejścia przez wieś Koniuchy do granicy, a następnie wszystkich wymordowała w pobliskim lesie, około 20 żołnierzy

we wsi Jasienica Solna pow. Drohobycz, bojówkarze OUN otoczyli odpoczywających w stodole 15 żołnierzy WP, zamknęli wrota i podpalili – żołnierze spłonęli żywcem

w lasach Nadleśnictwa Karpiłówka pow. Sarny banda chłopów ukraińskich napadła na gajówkę:

            -   postrzelonego gajowego przywiązali do ławy i przerżnęli w poprzek brzucha

            -   jego żonę zbiorowo zgwałcili i zamordowali

      -   podpalili gajówkę i w ogień wrzucili ich trójkę małych dzieci

we wsi Kisorycze pow. Sarny Ukraińcy wydali Sowietom Polaka – gajowego, który został rozstrzelany: milicja ukraińska rabowała mienie i aresztowała Polaków

we wsi Koniuchy, pow. Brzeżany policjanci odparli napad Ukraińców na posterunek

we wsi Majdan pow. Drohobycz miejscowi bojówkarze OUN, którymi dowodził Stepan Hubysz, rozbroili i zamordowali 20 żołnierzy WP idących do granicy

we wsi Mikuliczyn pow. Nadwórna miejscowi bojówkarze OUN zamordowali 15 żołnierzy WP

w miasteczku Ostróg nad Horyniem, pow. Zdołbunów, miejscowi Ukraińcy i Żydzi z własnej inicjatywy aresztowali żołnierzy WP; przy ich współpracy NKWD aresztowało Polaków: burmistrza, sędziego, komendanta policji i innych

w miasteczku Rożyszcze, pow. Łuck, grasowała bojówka ukraińska zabijając 4 Polaków, w tym nauczyciela oraz byłego legionistę

we wsi Słobódka Strusowska, pow. Trembowla, bojówka OUN zamordowała 2 Polaków: 64-letniego prezesa Koła Szlachty Zagrodowej oraz 25-letniego chłopca

w miasteczku Stepań pow. Kostopol uzbrojeni Ukraińcy oraz kilku Żydów brutalnie aresztowało kilkudziesięciu Polaków pełniących różne funkcje w Stepaniu oraz uciekinierów z Polski centralnej i zamknęli ich w opanowanym posterunku, po czym sterroryzowali miasteczko; wcześniej rozbroili posterunek raniąc dwóch policjantów, pozostali uciekli

w osadzie wojskowej Szyły pow. Krzemieniec miejscowi chłopi ukraińscy zamordowali 1 Polkę i zrabowali całe jej mienie

we wsi Tajkury, pow. Zdolbunów, miejscowi chłopi ukraińscy zaprowadzili do lasu na sznurkach zastępcę komendanta posterunku Policji Państwowej, wraz z żoną i córką, gdzie kazali policjantowi wykopać dół, w którym żywcem go pogrzebali. Żonie, Ukraińce, darowali życie, los córki jest nieznany

we wsi Taurów, pow. Brzeżany, bojówka OUN rozbroiła i wymordowała 20-osobowy oddział żołnierzy WP podążający do granicy z Rumunią, a wieziony przez nich na 12 wozach sprzęt wojskowy został zrabowany, razem z końmi

we wsiach: Zborów oraz Ułazów, pow. Lubaczów, doszło do pojedynczych zabójstw Polaków dokonanych przez Ukraińców

we wsi Żuków, pow. Brzeżany, bojówka OUN zamordowała 8 żołnierzy WP śpiących w stodole

   Po 17 września >

we wsi Cewelina pow. Horochów miejscowi Ukraińcy mordowali polską ludność, w tym zabili 1 kobietę

przy trakcie Luboml – Ostrówki – Huszcza miejscowi Ukraińcy zamordowali kilkunastu Polaków, z rodzin ewakuowanych z Tczewa, którzy powracali furmankami do Polski centralnej

w jednej z osad wojskowych w pow. Krzemieniec Ukraińcy wymordowali 9 Polaków

w miasteczku Stepań pow. Kostopol uzbrojeni Ukraińcy i kilku Żydów brutalnie aresztowali kilkudziesięciu Polaków

w osadzie wojskowej Sztuń pow. Luboml Ukraińcy aresztowali i odstawili do więzienia w Kowlu 7 osadników polskich. Do czasu deportacji w lutym 1940 r. rabowali Polakom inwentarz żywy i martwy

w miasteczku Tuczyn pow. Równe Ukraińcy korzystając z dnia „swobody” danego przez władze sowieckie dla porachunków z Polakami, zabili posterunkowego oraz pobili kilkunastu Polaków

do wsi Witonież, pow. Łuck, dotarł oddział szkolnej kompanii podchorążych i ślad po nim zaginął. Zapewne został wymordowany a ciała gdzieś zakopane

   17 lub 18 września > we wsi Koniuchy uzbrojeni Ukraińcy ostrzelali oddział WP idący do granicy, zabijając 2 żołnierzy. Oddział chcieli rozbroić, ale jeden z żołnierzy rzucił w nich granat, co spowodowało ich ucieczkę, a oddział pomaszerował dalej.

   Nocą z 17 na 18 września >

we wsiach Bóbrka, Biłka Szlachecka, Żydatycze, Stare Sioło (Małopolska Wschodnia) oraz w wielu okolicznych mają miejsce liczne napady, rabunki, palenie zagród oraz zabójstwa Polaków dokonywane zarówno przez bojówki OUN jak i okolicznych chłopów ukraińskich uzbrojonych w różne narzędzia: siekiery, kosy, widły, noże, łańcuchy, bagnety. Liczba ofiar nie została określona

we wsi Buków pow. Podhajce Ukraińcy wymordowali 10 Polaków

w miejscowości Sasów, pow. Złoczów, Ukraińcy zatrzymali 24 polskich żołnierzy i policjantów, przekazali ich wkraczającym żołnierzom Armii Czerwonej, którzy Polaków rozstrzelali

we wsi Sławenczyn, pow. Podhajce, bojówka OUN ograbiła i spaliła zagrody polskie mordując 50 Polaków, w tym całe rodziny. Wśród nich była rodzina nauczycieli z 7-letnią córką. Inną nauczycielkę zakłuli widłami. Zginął też jeden Ukrainiec za to, że chciał ukryć Polaka

   17 i 18 września >

w mieście Łuck (Wołyń) bandy Ukraińców i samorzutna „milicja ukraińska” napadają na żołnierzy WP oraz uciekinierów, których rozbrajano, ograbiano i zabijano

w majątku Romanówka, gm. Szczurzyn, pow. Łuck 17 września chłopi ukraińscy ze wsi Nemir i Tychotyn (gm. Szczurzyn), uzbrojeni i podpici, z czerwonymi opaskami, zażądali złożenia broni przez oddział WP. Po odmowie w dniu 18 września zaatakowali polski oddział. Po kilkugodzinnej walce, gdy pojawił się oddział sowiecki, Polacy złożyli broń. Ukraińcy pozdzierali z żołnierzy mundury, powiązali i wraz z rannymi – razem około 50 żołnierzy - załadowali na kilka dużych wozów drabiniastych. Kłując bagnetami leżących na wozach, zawieźli ich nad przepływającą w pobliżu rzekę Stochód i tam potopili

w okolicach miejscowości Turka nad rzeką Stryj bojówki OUN dokonują licznych ataków na żołnierzy polskich idących w kierunku granicy

   18 września >

we wsi Borysław pow. Drohobycz Ukraińcy rozbroili i rozstrzelali 5 polskich żołnierzy

w miasteczku Brzeżany Ukraińcy spalili kilka polskich zagród oraz w okolicy miasteczka zamordowali 4 polskich żołnierzy

we wsi Busk koło Lwowa w walce z bojówką OUN żołnierze WP ponoszą nie określone dokładnie straty

we wsi Dołha Wojniłowska - Ziemianka pow. Kałusz miejscowi bojówkarze OUN zamordowali 2 żołnierzy WP

we wsi Gaik, pow. Brzeżany, bojówka OUN zamordowała 7 Polaków, w tym gajowego z żoną i synem

w kolonii Kołodne należącej do wsi Monasterzyska, pow. Buczacz, około godziny 22,oo kilkunastoosobowa bojówka OUN napadła na zagrody polskie. W zagrodzie Wojtyłów zamordowali 4 Polaków: 56-letnia Maria otrzymała 7 postrzałów z karabinu oraz 8 ran kłutych bagnetem i zmarła po 12 godzinach, 25-letnia synowa Stanisława otrzymała postrzał z karabinu w głowę a jej 13-miesięcznemu synowi Ukraińcy rozpruli bagnetem brzuch; zginął też około 50-letni sąsiad Wojtyłów o nazwisku Zalewa. Ciężko ranni zostali: córka Stanisławy, lat 7 (rana postrzałowa klatki piersiowej i nogi) oraz syn, lat 5 (dwie rany postrzałowe w brzuch i jedna w nogę). Pozostali mieszkańcy zdołali uciec i ukryć się. Ukraińcy ograbili wszystkie zagrody Polaków i spalili;

w lasach koło Łopszyna, pow. Brzeżany, w zasadzkę bojówek ukraińskich wpadło 150 polskich policjantów, którzy zostali wymordowani. Ukraińcy chodzili potem w ich mundurach i butach

we wsi Malin pow. Dubno Ukraińcy zamordowali 1 Polaka, byłego komendanta posterunku policji

we wsi Narajów, pow. Brzeżany, po 4 godzinach walki polscy policjanci obronili posterunek zaatakowany przez ukraińskie bojówki

we wsi Plaucza Mała, pow. Brzeżany bojówka OUN uprowadziła 17 Polaków i 3 Żydów dokonując nad nimi „rozprawy sądowej” połączonej z torturami. Tortur nie przeżyło 14 Polaków i 1 Żyd

we wsi Zapust Lwowski, pow. Brzezany, Ukraińcy zamordowali 6 żołnierzy WP

we wsi Żuków, pow. Brzeżany, Ukrainiec, kowal, podając wodę spragnionemu żołnierzowi polskiemu chwycił za jego odstawiony karabin i zastrzelił go

w miejscowościach: kolonia Koleśnia, furor Czternasta, Majdan Koźliński, Andrzejówka (gmina Aleksandria), pow. Równe, uzbrojeni Ukraińcy z kol. Natalia (gmina Aleksandria) objeżdżają polskie domy z zamiarem mordowania Polaków. Ich delegacja pojechała do władz sowieckich w Tuczynie o zgodę „rizaty lachiw”, „rizaty taj pałyty”. Zgody chyba nie uzyskali, bo rzezi nie było. Gospodarstwa polskie zostały ograbione, miały miejsce pobicia Polaków

kolumna marszowa z taborami idąca z Ośrodka Zapasowego 13 Dywizji Piechoty w Równem w kierunku Włodzimierza Wołyńskiego została zaatakowana we wsiach Malin i Długoszyje pow. Dubno przez uzbrojonych dywersantów ukraińskich. Straty nie są znane

we wsi Schodnica pow. Drohobycz, bojówkarze OUN rozbrajali grupki żołnierzy WP idących do Rumunii, zamykali w drewnianym baraku, oblali benzyną i podpalili – żywcem spłonęło 50 żołnierzy

we wsi Szack pow. Luboml Ukraińcy zamordowali 4 Polaków: nadleśniczego oraz leśniczego z żoną i córką

   Nocą z 18 na 19 września >

koło wsi Berestowice pow. Horochów w starciu z bojówką ukraińską zginął porucznik WP oraz dwóch szeregowych, rannym został major WP

we wsi Horożanka, pow. Podhajce, bojówka OUN napadła na 5-osobową polską rodzinę nauczycieli, która schroniła się w piwnicy. Ukraińcy przynieśli słomę, oblali naftą i podpalili. W płomieniach zginęło małżeństwo nauczycieli, ich dziecko i rodzice nauczyciela

we wsi Jakubowce, pow. Brzeżany, bojówka OUN używając kos, siekier, wideł i noży wymordowała 5 rodzin polskich liczących 21 osób, ograbiła ich gospodarstwa i spaliła

we wsi Leszczańce, pow. Buczacz, Ukraińcy po torturach zamordowali 2 Polaków. Żonę i córkę jednego z nich pobili kołkami i myśleli, że one nie żyją. Potem dwaj starzy Rusini odwieźli je do szpitala i ocalały. Odratowano w szpitalu także inną Polkę, z raną ciętą kosą w głowę. Uratował się też ciężko poraniony Polak;

we wsi Litwinów, pow. Podhajce, miejscowa bojówka OUN zamordowała 41 Polaków i spaliła 15 zagród. Przez kilka godzin bili i kłuli nożami Helenę Lityńską, działaczkę katolicką, fundatorkę kościoła. Okaleczoną wypędzili z jej domu i zabronili powrotu;

we wsi Potutory koło Brzeżan w zasadzce na kolumnę samochodów jadących do granicy bojówka OUN zabiła 32 Polaków a 50 zostało rannych

we wsi Trościaniec, pow. Brzeżany, Ukraińcy zamordowali 17 Polaków (w tym nauczyciela), oraz ograbili ich domy;

we wsi Szumlany , pow. Podhajce, miejscowi Ukraińcy z inicjatywy OUN, używając siekier, wideł, kołków oraz paląc żywcem, wymordowali 46 Polaków, w tym całe rodziny (m.in. rodziców dyrektora szkoły, 5-sobową rodzinę z 2-letnim dzieckiem spalili żywcem). Sprofanowany został kościół katolicki. Masakrę przerwało wejście Armii Czerwonej;

   18 lub 19 września > we wsi Podzamcze pow. Dubno została zaatakowana przez dywersantów ukraińskich 4 kompania Baonu KOP Dederkały z Pułku KOP Równe maszerująca z Poczajowa pow. Krzemieniec do Brodów woj. tarnopolskie, za co żołnierze spalili wieś.

   18 lub 19 września > nadleśnictwo Turza Mała we wsi Oblicki pod Doliną. O tych dniach pisał Rajmund Scholz w książce „Wojny – lasy – ludzie” (Olsztyn 1984, s. 170 – 171): Dostaliśmy z Bolechowa informację, że dwóch leśniczych już tam pochowano, a nadleśniczy Śladek rozpuścił uczniów swojej szkoły do domów, a sam – choć w mieście – nie jest pewny życia. (W parę dni po tej wiadomości nacjonaliści ukraińscy zamordowali okrutnie oboje państwa Śladków i ich dwoje dzieci. To samo spotkało nadleśniczego Wisza z Polanicy i jego rodzinę. Leśniczego Skóreckiego oblegano dwie doby po czym całą rodzinę wymordowano).

17    - 19 września >

we Włodzimierzu Wołyńskim 17 września żołnierze ukraińscy w dwóch batalionach WP oświadczyli, że nie będą walczyć przeciwko bolszewikom, wobec czego zdemobilizowano ich 18 i 19 września; część zdezerterowała z bronią w ręku zasilając ukraińskie bandy mordujące w okolicy uciekinierów cywilnych, osadników wojskowych, żołnierzy WP i innych Polaków; bandy te grabiły polskie mienie, podpalały osiedla polskie;

we wsi Kołki, pow. Łuck, miejscowi Ukraińcy wymordowali polskich policjantów.

   19 września >

we wsi Dachnów pow. Lubaczów, Niemcy rozstrzelali Polaka po donosie sąsiada Ukraińca o nazwisku Pekara, za rzekome posiadanie broni

we wsi Hinowice, pow. Brzeżany, bojówkarze OUN zamordowali 3 żołnierzy WP, w tym kapitana rezerwy Piotra Bereziuka

we wsi Kotów, pow. Brzeżany, Ukraińcy zamordowali księdza Jana Gacha

we wsi Kozowa, pow. Brzeżany, miejscowi Ukraińcy zamordowali 6 Polaków, w tym 2 braci zarąbali siekierami

we wsi Kozówka, pow. Brzeżany, bojówkarze OUN zamordowali 2 Polaków (kobietę i mężczyznę)

we wsi Krasne koło Lwowa żołnierze WP toczą walkę w bojówką OUN, straty nie są znane

w kolonii Krzywieckiej , pow. Brzezany, Ukraincy z Kozowej zamordowali 8 Polaków:: rodzinę 5-osobową, jednego mężczyznę spalili żywcem w stodole, jednemu mężczyźnie podcięli kosą gardło, jednego mężczyznę zastrzelili, gdyż próbował uciec

we wsi Lipowiec pow. Lubaczów Ukraińcy zamordowali 2 Polaków: por. i ppor. WP

we wsi Mokre pow. Kostopol Ukraińcy doszczętnie obrabowali wszystkie polskie gospodarstwa

w miasteczku Radziwiłłów pow. Dubno 4 kompania Baonu KOP Dederkały stoczyła walkę z dywersantami ukraińskimi w rejonie dworca kolejowego

w mieście Równe (Wołyń) tłum Ukraińców bije do utraty życia kilku Polaków, (w tym komendanta Policji Państwowej), wcześniej aresztowanych przez Sowietów i wypuszczonych na plac, gdzie w ciągu godziny pozwolono miejscowej ludności na „zrobienie porządku z aresztowanymi”, a więc na publiczny lincz;

w miasteczku Stepań pow. Kostopol po walce żołnierze polscy (Baon Karabinów Maszynowych Osowiec WP oraz Baon KOP Berezne) wyparli dywersantów. Podczas przekraczania rzeki Horyń zginęło kilku żołnierzy z Baonu KOP w walce z Ukraińcami ze Stepania. Ukraińcom przewodził związany z ruchem Maksyma Borowcia („Tarasa Bulby”) Kostia Szumlianśkyj („Zalizniak”). Po wkroczeniu Sowietów rozstrzelali oni Polaka na skutek donosu Ukraińców, za rzekome wskazywanie żołnierzom KOP domów, z których strzelali dywersanci;

w miasteczku Sokól pow. Łuck banda miejscowych Ukraińców rozbroiła żołnierzy KOP i puszczonych wolno ostrzelała. Zabili także Polaka, właściciela restauracji, gdy stanął w obronie innych maltretowanych Polaków. Następnie zabili żołnierza WP;

w miejscowości Trościaniec (Wołyń) bandy miejscowych Ukraińców atakowały żołnierzy WP, do band przyłączyły się dezerterzy ukraińscy, którzy uciekli poprzedniego dnia z bronią i amunicją ze 135 pułku;

we wsi Uwsie, pow. Brzeżany, Ukraińcy zamordowali 5 Polaków (3-sobową rodzinę oraz ojca z synem)

   Prawdopodobnie 19 września > w miasteczku Tuczyn, pow. Równe, miejscowi Ukraińcy korzystając z „dnia swobody” danego im przez Sowietów zabili posterunkowego oraz pobili urzędników i osadników - było to „dokonanie porachunków z Polakami”.

   W dniach 16 – 20 września >

w rejonie miejscowości Narajów pow. Brzezany, bojówki OUN wyłapały, rozbroiły i wymordowały około 50 żołnierzy polskich

we wsi Żuków, pow. Brzeżany, w różnych miejscach uzbrojeni Ukraińcy rozbrajali i mordowali żołnierzy WP przedzierających się do granicy rumuńskiej oraz cywilnych uciekinierów, łącznie co najmniej 100 Polaków

   W dniach 17 – 20 września >

w osadzie wojskowej Borowicze, pow. Łuck, podczas trzydniowej anarchii Ukraińcy ze wsi Topólno oraz z innych okolicznych, zabili około 50 żołnierzy WP oraz 8 osadników. We wsi Borowicze ostrzeliwali żołnierzy WP, chwytali i przetrzymywali w szkole razem uciekinierami cywilnymi z Polski centralnej, których po obrabowaniu topili w rzece Styr. Dwóch urzędników z Trościańca po związaniu drutem kolczastym zastrzelili;

we wsi Byszki pow. Brzeżany, bojówkarze OUN wyłapali, rozbroili i wymordowali około 250 żołnierzy WP oraz kilkanaście osób cywilnych, uciekinierów z Polski centralnej. M. in. Na polu między Byszkami a Potokiem bojówkarze OUN zamordowali 30-osobową grupę polskich żołnierzy z kapelanem wojskowym, który miał przy sobie konsekrowane komunikanty, których nie pozwolono oddać księdzu greckokatolickiemu. W miejscu mordu rośnie dziś dąb, na którym ktoś wyrzeźbił krzyżyk (H. Kormański, Sz. Siekierka :”Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim 1939 - 1946”, Wrocław 2004, s. 106);

we wsi Dryszów, pow. Brzeżany, bojówki OUN i miejscowi Ukraińcy wyłapywali uciekinierów z Polski centralnej, ograbiali ich z dobytku i odzieży a następnie mordowali. Zginęło tak co najmniej 22 Polaków, w tym głownie kobiety i dzieci, a nawet półroczne niemowlę;

we wsi Grabowo, oraz w całej gminnie Pulemiec (Olszanka, Piszcz, Pulemiec, Wólka Chrypska) pow. Luboml, a także w gminie Domaszewo pow. Brześć n. Bugiem, woj. poleskie, przez trzy dni po wkroczeniu Sowietów (i przed 17 września) miejscowi Ukraińcy mordują Polaków: uchodźców, żołnierzy, oficerów, urzędników. Ofiarą ich padło 300 – 400 Polaków;

we wsi Kozowa pow. Brzeżany bojówkarze OUN wyłapali i wymordowali ponad 30 żołnierzy WP

   W pierwszych dniach po 17 września >

we wsi Karpiłówka pow. Sarny, żołnierze sowieccy razem z Ukraińcami zamordowali 2 Polaków: leśniczego i gajowego; chłopi ukraińscy samodzielnie zamordowali 7 Polaków: gajowego skrępowanego łańcuchem podciągnęli na grubą gałąź pod którą rozpalili stos metrowych polan, aż wśród ich gwizdów, krzyków i śmiechu upiekł się żywcem i spopielił; dwójce małych dzieci roztrzaskali główki uderzając nimi o ścianę, trzymając za nogi; żonę przybili gwoździami do wrót stodoły, gajówkę podpalili a ogień przeniósł się także na stodołę; kolejnego gajowego skrępowanego drutem wrzucili do rozgrzebanego mrowiska; innemu gajowemu odrąbali głowę i wrzucili do bagna; następną ofiarę, także gajowego, powiesili na drzewie;

w majątku Ochotniki pow. Włodzimierz Wołyński miejscowi Ukraińcy zamordowali Polaka – właściciela majątku

   20 września >

we wsi Glinna, pow. Brzeżany, Ukraińcy zamordowali 4 tutejszych Polaków

w majątku Grabów, pow. Łuck, jeszcze przed wkroczeniem wojsk sowieckich miejscowi chłopi ukraińscy ze wsi wymordowali właścicieli majątku i mieszkańców, 12 Polaków. Ukraińcy dumni byli z tego, że „panów polskich zniszczyli z korzeniami”. Wśród zamordowanych był 1 mężczyzna, 6 kobiet i 5 dzieci, w tym 3-miesięczne;

w miejscowości Kołki pow. Łuck miejscowi Ukraińcy ostrzelali straż przednią 3pp KOP.

   Około 20 września w okolicach Trembowli, w wiosce, w której jest most na rzece Seret, Ukraińcy wymordowali grupę 14 żołnierzy WP, pluton artylerzystów. Pisał o tym Zdzisław Nardelli w książce „Pasztet z ojczyzny” (Katowice 1986, s. 282): Przed mostem nad Seretem. Coś okropnego. Nawet pan sobie nie wyobraża, jak wygląda wyłupione oko wsadzone do pępka. Wytrzeszczone oczy patrzące ze środka nagich brzuchów. Poobrywane wargi z wytrzeszczonymi zębami, w które powtykano obcięte genitalia. /.../ Jednemu z nich, temu w okrwawionej bluzie, obrzezano głowę i chyba stąd tyle krwi. Głowę wrzucono do kociołka. /.../ Takiego wojskowego do gotowania nad ogniem. Srali, panie, na te głowę w kociołku, odlewali się! Czternastu żołnierzy, pluton artylerzystów. Żołnierz, któremu Ukraińcy odcięli głowę, nazywał się Walter Bobek, pochodził ze Śląska, z Cieszyna. Ciała żołnierzy złożono we wspólnej mogile we wsi Lechowo.

   W dniach 19 – 21 września > w mieście Stanisławów wkraczający Sowieci dali Ukraińcom trzy dni „swobody”, w czasie których tzw. komitety rewolucyjne aresztowały, torturowały i zamordowały nie ustaloną liczbę Polaków.

   22 września >

we wsi Kozielniki pow. Lwów, Ukrainiec z Siechowa wskazał wkraczającym

      Sowietom z Armii czerwonej 15 Polaków, jako „wrogów ludu” i zostali oni

      rozstrzelani

we wsi Nieświcz pow. Łuck Ukraińcy zamordowali 1 Polaka

w osadzie wojskowej Szczurzyn, pow. Łuck, po wkroczeniu Sowietów Ukraińcy zamordowali 14 osadników oraz 2 oficerów WP; nad niektórymi szczególnie znęcali się, wśród ofiar były dwie kobiety; zamordowany został osadnik, który bezpłatnie załatwiał miejscowym Ukraińcom sprawy urzędnicze, pisał pisma i podania, odpisywał na pisma, a na przednówku pożyczał żywność.

   Od 13 do 23 września > w Samborze przebywały wojska niemieckie aresztując około 100 Polaków wskazanych przez aktywistów OUN. Następnie wkroczyły wojska sowieckie, którym aktywiści OUN oraz komuniści denuncjowali kolejnych Polaków.

   Około 23 września > we wsi Zapole pow. Luboml w wąwozie na trasie Luboml – Huszcza uzbrojeni w broń palną Ukraińcy zaatakowali oddział Flotylli Pińskiej zabijając kilku żołnierzy WP.

   23 września > we wsi Urycz pow. Stryj bojówkarze OUN z żołnierzami niemieckimi zamknęli w budynku gospodarczym wziętych do niewoli 80 żołnierzy WP i wrzucili granaty, które spowodowały także pożar; tylko 6 rannych zdołało uciec, z których 3 zmarło; ocalało 3 żołnierzy; łącznie zamordowanych zostało 77 żołnierzy WP oraz 1 Żyd, który został rozstrzelany.

    24 września > w miejscowości Rogalin pow. Hrubieszów Sowieci i miejscowi Ukraińcy zamordowali 28 żołnierzy WP (w tym 3 oficerów), rozbierając ich do naga i kłując bagnetami; Ukraińcy zrabowali potem ich rzeczy.

   25 września >

we wsi Dub pow. Tomaszów Lubelski Ukraińcy ze wsi Sniatycze zamordowali 5 Polaków

we wsi Lipowiec koło Wielkich Oczu, pow. Lubaczów, zanocowali 2 polscy oficerowie: por. rez. Andrzej hr. Potocki oraz por. Józef Wiśniewski. Podczas snu trzej miejscowi Ukraińcy zamordowali ich, ograbili i ciała zakopali w polu w pobliżu sąsiedniej wsi Nahaczów. Ekshumacji dokonały rodziny ofiar po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, gdy tereny te zajęli Niemcy;

we wsi Szumlany, pow. Podhajce, Ukraińcy zamordowali 2 Polaków, właścicieli folwarku.

   26 września > we wsi Niemirówek pow. Tomaszów Lubelski Sowieci i miejscowi Ukraińcy zamordowali 17 żołnierzy WP, w tym 14 podchorążych i 3 oficerów.

   27 września >

we wsi Chochoniów pow. Rohatyn Ukraińcy zamordowali 29-letniego Polaka

w majątku Pulmo pow. Luboml banda Ukraińców zamordowała 2 Polaków: właściciela majątku oraz leśniczego

   Około 28 września > w gminie Szack pow. Luboml, na szosie Szack – Małoryta Ukraińcy zaatakowali strzałami z karabinów maszerujących żołnierzy WP z grupy „Polesie” gen. F. Kleeberga.

   Po 28 września > pod Szackiem pow. Luboml, po bitwie Polaków z Sowietami Ukraińcy mordowali błąkających się wokół Szacka pojedynczych żołnierzy WP.

   21 lub 29 września > w kolonii Klimowsk pow. Luboml uzbrojeni Ukraińcy doszczętnie ograbili dom sekretarza gminy, uprowadzili właściciela oraz jego brata i zastrzelili.

   29 września > we wsi Kruhel Wielki pow. Przemyśl, miejscowi Ukraińcy zamordowali 2 Polaków: ojca (leśniczego) z 13-letnim synem.

   Nocą z 29 na 30 września > we wsi Kodeniec (na wschód od Parczewa) Ukraińcy wybili granatami patrol saperski WP, zginęło 7 żołnierzy i kapitan.

   30 września > w majątku Piszcz pow. Luboml Ukraińcy zamordowali 3 Polaków: ogrodnika i 2 uciekinierów z Polski centralnej.

   II połowa września >

we wsi Orów pow. Drohobycz bojówkarze OUN zastrzelili 1 żołnierza WP idącego na Węgry oraz zamordowała 5 Polaków ze wsi i 8 Żydów

w miasteczku Sokal nacjonaliści ukraińscy zamordowali 1 Polaka

we wsi Załokieć pow. Drohobycz, miejscowi Ukraińcy wymordowali 2 polskie rodziny liczące 7 osób i ograbili ich domy



   We wrześniu >

w osadzie wojskowej Belweder, pow. Łuck Ukraińcy dokonali licznych zabójstw żołnierzy WP i sterroryzowali osadników, następnie „komitet ukraiński” z sąsiedniego Romanowa zrabował Polakom inwentarz żywy i martwy;

w osadach wojskowych Bojanówka i Bolesławice, pow. Równe, Ukraińcy dokonali „rozkułaczenia” Polaków bijąc ich i wypędzając z domów, a następnie zagrabili ich mienie;

we wsi Borszczówka pow. Horochów Ukraińcy oskarżyli przed Sowietami Polaka – gajowego, że jest polskim szpiegiem, przez co został rozstrzelany;

we wsi Budyłów, pow. Brzeżany, bojówka OUN zamordowała 4 Polaków

we wsi Cewelicze, pow. Włodzimierz Wołyński, Ukraińcy zorganizowali się w bandy, napadali i mordowali ludność polską, liczba ofiar nie jest znana

we wsi Czabel, pow. Sarny, Ukraińcy wymordowali widłami grupę zdezorientowanych i nieuzbrojonych żołnierzy WP

w miasteczku Czartorysk, pow. Łuck, Ukraińcy zamordowali 10 żołnierzy WP, a ich ciała wrzucili do rzeki Styr

we wsi Czyżów, pow. Złoczów, Ukraińcy pochwycili żołnierza WP wracającego z wojny i po torturach przecięli go piłą stolarską

we wsi Dąbrowica, pow. Sarny, Ukraińcy zamordowali matkę z dziećmi, uciekinierów z Polski centralnej

w gminie Dąbrowica pow. Sarny, Ukraińcy rozgrabili całkowicie majątki polskie: Romejki, Worobin, Zosin. Z domów powyrywali drzwi i okna, rozebrali piece kaflowe, w parkach powycinali drzewa

we wsi Denysów, pow. Tarnopol, Ukraińcy zamordowali 9 Polaków, w tym 7-osobową rodzinę od 4 do 85 lat oraz małżeństwo

w powiecie Deraźne pow. Kostopol Ukraińcy zamordowali 7 żołnierzy WP, których powiązane ze sobą ciała wyrzuciły nurty rzeki Horyń na południe od wsi Złaźno.

we wsi Domamorycz, pow. Tarnopol, bojówka OUN zamordowała 5 miejscowych Polaków oraz co najmniej 10 żołnierzy WP

we wsi Dobrowody, pow. Podhajce, miejscowi Ukraińcy pojmali, rozebrali do bielizny i zamordowali 2 polskich oficerów

we wsi Drohomyśl pow. Jaworów miejscowi bojówkarze OUN rozbroili i zamordowali 15 żołnierzy WP

we wsi Dubiszcze Nowe, pow. Łuck, Ukraińcy zdzierają mundury żołnierzom polskim powracającym z wojny i dokonują licznych ich morderstw

we wsi Dubniki, pow. Włodzimierz Wołyński, miejscowi Ukraińcy rozbrajali żołnierzy polskich, rozbierali do naga i bili albo zabijali

we wsi Dzików Stary pow. Lubaczów bojówkarze OUN zamordowali 18-letniego Polaka , a policjant ukraiński zastrzelił 2 żołnierzy WP wracających ze wschodu z wojny do swoich domów

w osadach wojskowych polscy osadnicy byli mordowani, najczęściej w sposób bestialski, a ich mienie było rabowane. Tak było m. in. w osadach leżących w pow. Równe (Wołyń): Basowy Kąt (Mysia Dolina), Dworzec, Tymne, Hallerówka, Kurhany (gmina Łanowce), Chodkiewicze (tutaj Polacy zdołali uciec i ukryć się,

      natomiast ich domy zostały ograbione nawet z mebli – w tym domy 2 nauczycieli),

      Radziwiłłów, Wola Piłsudskiego (tutaj Ukraińcy zabili osadnika w randze kapitana).

      W pow. Sarny (Wołyń) napady dotknęły osady: Trauguttówka, Piłsudy (osadnicy z

      rodzinami przez tygodnie kryją się po lasach, cierpią głód), Niweck (mienie

      osadników rozgrabili Ukraińcy i Żydzi);

w miejscowości Grabowiec pow. Hrubieszów Sowieci i miejscowi Ukraińcy zamordowali w szpitalu polowym 5 lekarzy WP oraz 30 rannych żołnierzy WP rozstrzelali w pobliskim lesie;

we wsi Gruziatyn, pow. Łuck, Ukraińcy zamordowali polskiego osadnika

we wsi Hluboczek Wielki, pow. Tarnopol, po wkroczeniu Sowietów czerwona milicja

      ukraińska zastrzeliła Polaka, studenta

we wsi Hołoby, pow. Kowel, Ukraińcy zamordowali 8 osadników wojskowych oraz legionistę

w kolonii Hołodnica pow. Łuck Ukraińcy zamordowali 1 Polaka

w osadzie wojskowej Horodno pow. Luboml Ukraińcy zastrzelili 1 Polaka oraz rabowali gospodarstwa polskie;

we wsi Horodyszcze, pow. Łuck, Ukraińcy wymordowali ewakuujących się na rowerach elewów ze szkoły policyjnej, prawdopodobnie z Bydgoszczy

we wsi Horodziec, pow. Sarny, miejscowi Ukraińcy zamordowali matkę z dziećmi, uciekinierów z Polski centralnej

we wsi Husynne pow. Hrubieszów Sowieci razem z Ukraińcami z czerwonej milicji zakłuli bagnetami 28 żołnierzy WP, w tym 3 oficerów

w miejscowości Janów Poleski (Polesie) oraz w okolicznych wsiach powstał oddział „Poleska Sicz” liczący około 500 Ukraińców. Napadał on na żołnierzy polskich i policjantów, rozbrajał i zabijał. Były liczne ofiary wśród polskiej ludności cywilnej, zwłaszcza właścicieli majątków i ich rodzin. Majątki były rozgrabiane, część z nich została spalona. Wiadomo, że we wsiach Polaski i Podlasie Lubelskie zamordowali około 30 Polaków;

we wsi Janówka, gm. Ludwipol (Wołyń), Ukraińcy „rozkułaczają” gospodarstwa polskie. W całym powiecie następują liczne grabieże dobytku Polaków połączone z zabójstwami, gwałtami, pobiciem. Często ograbiane polskie gospodarstwa są uboższe od gospodarstw grabieżców;

we wsi Jasień (Bieszczady) policja ukraińska zamordowała 2 Polaków

we wsi Jaśniska pow. Gródek Jagielloński miejscowi Ukraińcy spalili żywcem w stodole 32 żołnierzy WP

we wsi Kalinów – Kaiserdorf pow. Sambor Ukraińcy ze wsi Babica i Piniany wymordowali we młynie 6-osobową polską rodzinę młynarzy, natomiast w karczmie 11 Żydów i zawłaszczyli młyn i karczmę

we wsi Katarzynówka, pow. Łuck, Ukrainiec zabił 20-letniego Polaka, swojego sąsiada, w ramach zemsty za czasy „pańskiej Polski”

w wojskowej osadzie Karczówka, pow. .Łuck, Ukraińcy wymordowali 24 Polaków, uciekinierów z Polski centralnej, topiąc związanych drutem kolczastym lub rozstrzeliwując

w kolonii Klimowsk, pow. Luboml, Ukraińcy zamordowali 18 Polaków, w tym sekretarza gminy i jego brata, a dom obrabowali nawet z firanek i zabawek dziecięcych

we wsi Kniaże, pow. Złoczów, pobity przez Ukraińców zmarł po kilku dniach żołnierz polski wracający z wojny

we wsi Kolędziany, pow. Czortków, miejscowi Ukraińcy zabili sąsiada Polaka

na drodze między Kosowem a Kutami woj. stanisławowskie Ukraińcy rozbroili i zamordowali 6 polskich żołnierzy

na trasie Kostopol – Sarny Ukraińcy rozbrajali i zabijali żołnierzy WP

we wsi Krasówka, pow. Tarnopol, Ukraińcy zamordowali Polkę

we wsi Kryczylsk, pow. Łuck, Ukraińcy zamordowali matkę z dzieckiem ,uciekinierów z Polski centralnej

we wsi Krzeczów, pow. Włodzimierz Wołyński, po 17 września rządy objęli Ukraińcy z częścią Żydów, aresztowali oni wielu Polaków, a około 10 zamordowali

we wsi Kutlarz, pow. Złoczów, Ukraińcy zamordowali sąsiada, Polaka

w mieście Kuty pow. Kosów Huculski bojówkarze OUN rozbroili i zamordowali 6 żołnierzy WP

we wsi Lacka Wola pow. Mościska, podczas przemarszu wojsk niemieckich ukraiński nacjonalista oddał w ich kierunku strzał, co spowodowało pacyfikację wsi: Niemcy rozstrzelali 53 Polaków

we wsi Leśniaki, pow. Sarny, miejscowi Ukraińcy zamordowali kilkunastu Polaków wracających do domów w okolicach Tczewa, skąd ich ewakuowano przed 1 września

we wsi Leśniki, pow. Brzeżany, miejscowi Ukraińcy zamordowali 5 Polaków, uciekinierów z Polski centralnej: majora WP z dorosłą córką (został zakłuty widłami), oraz 3 kobiety

we wsi Małowody, pow. Podhajce, Ukraińcy zamordowali polskiego żołnierza

w miejscowości Maniewicze, pow. Kowel, Ukraińcy zamordowali 2 policjantów, a następnie wspólnie z Żydami rabowali Polaków i brali udział w ich aresztowaniach

we wsi Maszów, pow. Sarny, miały miejsce liczne napady grup ukraińskich na żołnierzy WP, których zabijano

we wsi Mokrzec, pow. Włodzimierz Wołyński, przy szosie Włodzimierz – Kowel miejscowi Ukraińcy zamordowali dwóch oficerów polskich wracających do domu

w osadzie wojskowej Nawóz pow. Łuck, Ukraińcy ze wsi obrabowali osadników i zabili 5 z nich, w tym kpt. Józefa Michalskiego, odznaczonego krzyżem Virtuti Militari; część osadników kryła się przez parę tygodni po lasach; jednej nocy Ukraińcy zamordowali 16-letniego syna osadnika, gdyż nie chciał zdradzić kryjówki ojca oraz kierowniczkę szkoły, a jej ciało powiesili; do deportacji 10 lutego 1940 roku trwały grabieże i pobicia;

we wsi Niegowce pow. Kałusz miejscowi Ukraińcy zatrzymali 2 żołnierzy WP, w tym oficera, w rejonie cegielni rozebrali z mundurów i butów i zastrzelili

we wsi Niżankowice pow. Przemyśl samozwańczy policjanci ukraińscy zabrali ze sobą powracającego z wojny żołnierza WP i ślad po nim zaginął; w tym też miesiącu miejscowi Ukraińcy zamordowali 1 Polaka, mieszkańca wsi

we wsi Nosów, pow. Podhajce, bojówkarze OUN rozbroili, rozebrali i zamordowali 7 żołnierzy WP idących do granicy rumuńskiej

we wsi Nowosiółka Biskupia, pow. Borszczów, w wyniku donosów Ukraińców NKWD aresztowało 3 Polaków, którzy zaginęli bez wieści

we wsi Obłapy , gmina Niesuchoiże, pow. Łuck, Ukraińcy zabili kilku wracających do domu żołnierzy polskich, potem każą 2 Polakom zakopać ich ciała

w majątku Ochotniki, pow. Włodzimierz Wołyński, Ukraińcy zamordowali Polaka, jego właściciela, zwłok nie odnaleziono

w kolonii Osiecznik, pow. Kowel, Ukraińcy zamordowali 5 żołnierzy polskich w mundurach lotników, powracających z wojny do domów za Bóg

we wsi Ośnica Duża, gm. Kołki, Ukraińcy zamordowali 5 żołnierzy WP, a ich ciała powiązane ze sobą wrzucili do rzeki Kormin, dopływu Styru

we wsi Pawłokoma pow. Brzozów ukraiński nacjonalista nauczyciel Mikołaj Lewicki złożył donos do Niemców na 12 Polaków, że posiadają broń i w nocy ostrzelali żołnierzy niemieckich. Niemcy aresztowali 5 Polaków, groziło im rozstrzelanie; okazało się, że oficer niemiecki prowadzący śledztwo zna jednego z aresztowanych, gdyż razem służyli w wojsku austriackim podczas pierwszej wojny światowej. Śledztwo przeprowadził dokładnie i zwolnił aresztowanych. Po dwóch tygodniach Niemcy cofnęli się i Pawłokoma znalazła się pod okupacją sowiecką. Wówczas miejscowy Komitet Ukraiński doniósł do NKWD, że część Polaków jest osadnikami wojskowymi, którzy walczyli w 1920 r. NKWD zesłało na Sybir 7 polskich rodzin liczących 40 osób. Z tej grupy ocalało 10 osób;

w okolicy osady wojskowej Pereszpa pow. Luboml bandy miejscowych uzbrojonych Ukraińców napadały na grupki żołnierzy WP, których mordowały

w kolonii Pieńki, pow. Łuck, miejscowi chłopi ukraińscy zamordowali około 100 Polaków topiąc ich w dołach po wydobytym torfie, przy pomocy dużych kamieni przywiązanych do szyi. Byli to Polacy z kolonii Pieński i z pobliskiej wsi Dorosiny. Domy polskie zostały później przez Ukraińców rozebrane;

we wsi Piszczac (na północny wschód od Białej Podlaski) Ukraińcy zamordowali kilkunastu żołnierzy polskich. Na wschodnich krańcach Lubelszczyzny napady i zabójstwa polskich żołnierzy miały miejsce we wsiach: Cześniki, Dębina, Jawornik Ruski, Łykoszyn, Macoszyn, Osowa, Rzesna Ruska, Telatyn, oraz w wielu innych.

na terenie gminy Poczajów pow. Krzemieniec bandy chłopów ukraińskich podczas napadów rabunkowych na polskie gospodarstwa zamordowały kilku Polaków;

w okolicach wsi Podberezie pow. Horochów bojówkarze ukraińscy rozbroili i rozebrali do bielizny grupę żołnierzy WP i milicjantów oraz utopili ich wpędzając w bagna;

we wsi Podhorodno pow. Luboml miejscowi Ukraińcy zastrzelili Polaka – leśniczego

we wsi Połanka, pow. Łuck, ukraiński milicjant zabił Polaka, właściciela młyna

we wsi Puzów pow. Włodzimierz Wołyński, miejscowi Ukraińcy zamordowali nieznaną liczbę żołnierzy polskich oraz uciekinierów z Polski centralnej, w tym m.in. pracowników jednego z warszawskich teatrów

we wsi Rewuszki pow. Kowel, miejscowi Ukraińcy zamordowali 6 żołnierzy polskich

we wsi Romejki pow. Sarny, miejscowi Ukraińcy zamordowali matkę z dwójką dzieci, uciekinierów z Polski centralnej

w majątku Rostań pow. Luboml ukraińska milicja ciężko pobiła Polaka i przekazała władzom sowieckim

w mieście Równe Ukraińcy pobili do utraty życia kilku Polaków, wcześniej aresztowanych przez Sowietów i wypuszczonych na plac, gdzie w ciągu godziny ludność ukraińska miała z nimi „zrobić porządek”

na terenie powiatu Równe Ukraińcy zamordowali polskiego policjanta oraz jego córkę, którą znaleziono zmasakrowaną

we wsi Rudka Ukraińcy zamordowali kilku Polaków, kolonię spalili (koło wsi Wierzbowiec)

we wsi Ruzdwiany, pow. Trembowla, Ukraińcy zamordowali 18-letniego Polaka wracającego do domu ze służby w Hufcach Pracy

we wsi Rybniki, pow. Brzeżany, bojówka OUN zamordowała sołtysa, Polaka

we wsi Sekoń pow. Kowel w lesie miejscowi Ukraińcy rozstrzelali kilku polskich policjantów

w majątku Serchów (Serchowo), pow. Sarny, Ukraińcy zamordowali leśniczego, a następnie wspólnie z Żydami obrabowali mienie Polaków

we wsi Siemiginów pow. Stryj miejscowi Ukraińcy zamordowali 12 żołnierzy WP

we wsi Siemikowce, pow. Podhajce, Ukraińcy zamordowali 65-letniego Polaka, właściciela majątku

we wsi Sitary, pow. Dubno, Ukraińcy doszczętnie ograbili z majątku ruchomego i inwentarza żywego duże polskie gospodarstwo, a jego właścicielom zdarli nawet pierścionki z palców

w rejonie osady Słonne koło Polchowej pow. Przemyśl miejscowi Ukraińcy zamordowali 11 polskich żołnierzy, którzy zatrzymali się we wsi na chwilowy odpoczynek

we wsi Smordwa pow. Dubno Ukraińcy zabili komendanta miejscowego posterunku Policji Państwowej

w osadzie wojskowej Stasin pow. Włodzimierz Wołyński, podczas nocnego napadu na osadę Ukraińcy z sąsiedniej wsi Ochnówka zastrzelili 2 polskich osadników

w miasteczku Stepań pow. Kostopol na skutek donosu Ukraińców Sowieci rozstrzelali 1 Polaka

we wsi Stojanów, pow. Radziechów, bojówkarze OUN wyłapywali pojedynczo żołnierzy WP i mordowali ich, było co najmniej 30 ofiar

w osadzie wojskowej Stołbiec, pow Dubno, bandy ukraińskie napadały na gospodarstwa osadników obrabowując je i paląc. Jednego osadnika Ukraińcy zarąbali siekierą, a jego syna ugodzili widłami

we wsi Synowo, pow. Kowel, Ukraińcy zamordowali 15 żołnierzy WP, w tym żołnierzy Ukraińców, gdyż byli w mundurach polskich

we wsi Święty Józef pow. Kołomyja Ukraińcy zamordowali wracającego z wojny mieszkańca wsi, Mateusza Ciurusia

we wsi Świszczów pow. Dubno banda Ukraińców oświcie zamordowała 12 żołnierzy WP śpiących w stodole należącej do polskiego gospodarza (Józef Ostrowski, w: Biuletyn Informacyjny 27 DWAK, nr 4/1996);

we wsi Taurów, pow. Brzeżany, Ukraińcy zamordowali 19-letniego Polaka

we wsi Telacze, pow. Podhajce, Ukraińcy wymordowali 11 Polaków a ich zagrody ograbili i spalili

we wsi Toki, pow. Zbaraż, Ukraińcy zamordowali polskiego policjanta ze Zbaraża

we wsi Trościaniec, pow. Łuck, miejscowi Ukraińcy wymordowali liczną grupę uchodźców z Polski centralnej, w tym dzieci, oraz jednego miejscowego Polaka

we wsi Trościaniec Wielki, pow. Zborów, Ukraińcy wymordowali 5 żołnierzy polskich wracających z wojny, w pobliżu ich rodzinnej wsi

we wsi Trybuchowce, pow. Buczacz, Ukraińcy zamordowali Polaka, właściciela ziemskiego, podczas próby przejścia granicy rumuńskiej

w miasteczku Turzysk (Wołyń) Ukraińcy zamordowali porucznika WP oraz wicestarostę

we wsi Walerianówka, pow. Łuck, koło mostu na rzece Styr około 40-osobowa grupa miejscowych Ukraińców zażądała od żołnierzy WP w pociągu złożenia broni. Po odmowie ostrzelali transport zabijając 6 żołnierzy i kilku raniąc. Żołnierze odpowiedzieli ogniem też zadając straty Ukraińcom;

w okolicach Włodawy Ukraińcy napadają na żołnierzy polskich, rozbrajają ich i zabijają; m.in. we wsiach: Dominiczyn, Stulno, Wołoskowola, Żłobek

w osadzie wojskowej Wola Piłsudskiego pow. Dubno Ukraińcy zabili osadnika w randze kapitana;

we wsi Wołczak, pow. Włodzimierz Wołyński, Ukrainiec o nazwisku Komar zamordował w swojej stodole oficera WP, którego munduru i butów używał jako członek UPA w 1943 roku

we wsi Wołosza, pow. Kostopol, miejscowi Ukraińcy zamordowali 5 żołnierzy polskich, a ich powiązane ciała wrzucili do rzeki Zulnia, dopływu Horynia

we wsi Woroniaki, pow. Złoczów, bojówkarze OUN wymordowali 7 polskich lotników, którzy zatrzymali się we wsi

we wsi Zabłocie, pow. Kowel, miejscowi Ukraińcy zamordowali Polaka, nauczyciela

w miejscowości Maniewicze pow. Kowel Ukraińcy zamordowali Polaka – policjanta. „Ponadto miejscowi Ukraińcy (także Żydzi) rabowali mieszkających w okolicy Polaków i brali udział w ich aresztowaniu” (Siemaszko,... s. 365);

we wsi Zabojki, pow. Tarnopol, uzbrojone grupy Ukrainców zamordowały co najmniej kilkunastu żołnierzy WP

we wsi Zahoczewie (Bieszczady) miejscowi Ukraińcy zamordowali 2 Polaków

we wsi Zapole pow. Luboml Ukraińcy zamordowali kilku Polaków spośród rodzin ewakuowanych z Polski centralnej

we wsi Zaturce pow. Horochów Ukraińcy zamordowali oficera WP

we wsi Złaźne pow. Horochów Ukraińcy zamordowali 3 Polaków, w tym matkę z córką

w okolicy miasteczka Złoczów, po wkroczeniu wojsk sowieckich odkopano mogiłę z 17 młodymi Polakami. Wszyscy mieli poobcinane uszy i języki, ponacinane pięty, ręce związane z tyłu tułowia kolczastym drutem. Byli bici i torturowani, ale przyczyną śmierci większości z nich było zadławienie ziemią (Stanisława Stadher : „Kresy nadziei”, Radom 2004)

     Pod koniec września >

we wsi Białokiernica, pow. Zborów, Ukraińcy zamordowali żołnierza WP powracającego z wojny

we Lwowie Ukraińcy zamordowali 3 Polaków: ks. Adama Małdocha, ks. Jana Schillera (sekretarza arcybiskupa Twardowskiego) oraz Józefa Gołębia (byłego komendanta PP w Domaszynie koło Lwowa)

we wsi Michalicze pow. Horodenka czerwona milicja ukraińska aresztowała 1 Polaka, po którym ślad zaginął

we wsi Piaseczno pow. Kowel Ukraińcy rozstrzelali wkraczający do wsi patrol WP oraz zastrzelili jednego miejscowego Polaka

we wsi Powursk pow. Kowel miejscowa ludność ukraińska wraz z utworzoną „milicją” i „komitetem” napadła na oddział żołnierzy WP zabijając kilku; w tym samym czasie Ukrainiec Hrydziuk zastrzelił kilkunastu żołnierzy polskich

we wsi Żupanie pow. Stryj miejscowi bojówkarze OUN zatrzymali 16 żołnierzy WP, pochodzących ze Śląska, którzy powrócili z Węgier chcąc wrócić do swoich domów, uwięzili ich w piwnicy tartaku i po przesłuchaniu zamordowali w lesie

   We wrześniu w masywach leśnych wokół Tarnawki, pow. Żydaczów, bojówki OUN oraz okoliczni chłopi ukraińscy wymordowali łącznie około 2 000 cywilnej ludności polskiej.

   We wrześniu 1939 roku na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej, bojówki OUN wymordowały kilka tysięcy osób cywilnej ludności polskiej oraz żołnierzy WP.
   G. Motyka pisze o tej ukraińskiej dywersji: W terenie pojawiły się ukraińskie oddziały partyzanckie, które atakowały i rozbrajały polskich żołnierzy. W powiecie drohobyckim działało ich pięć ( G. Motyka: Ukraińska partyzantka 1942 – 1960, s. 70).
   Natomiast Andrzej L. Sowa stwierdza: Na obszarze jednego powiatu brzeżańskiego dokonało mordów 17 band zorganizowanych, pochodzących z przeszło 20 gromad tego powiatu. Najwięcej mordów popełniły bandy z Potoka (około 700 ofiar), z Leśnik (około 200 ofiar) i z Potutorów, razem około 1200 stwierdzonych ofiar. Następnie podaje, że w samym rejonie Przemyślany - Rohatyń - Buczacz "z ręki ukraińskiej padło ok. 2000 uchodźców polskich" (Andrzej L. Sowa: Stosunki polsko-ukraińskie 1939 - 1947, s. 85).
   G. Motyka pisze o "ukraińskich oddziałach partyzanckich" - chociaż w tejże książce "ukraińską partyzantkę" datuje od 1942 roku.
   Dla relacji polsko-ukraińskich ważnym faktem jest, że w agresji 1 września 1939 roku, w przymierzu z faszystowską III Rzeszą, udział wzięły zbrojne formacje i bojówki ukraińskie, utworzone przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów.

                                              Październik 1939

   1 października > w gajówce we wsi Szack pow. Luboml Ukraińcy zamordowali gajowego.

   2 października > we wsi Wytyczne koło Włodawy Sowieci rozstrzeliwali ujętych po walce żołnierzy polskich. W tej akcji „wyróżnił się” miejscowy Ukrainiec Paweł Dyksa (K. Liszewski/Ryszard Szwłowski/: Wojna polsko-sowiecka 1939 rok”, s. 114).

    Na początku października > we wsi Kodeniec, na wschód od Parczewa, oraz w okolicach tej wsi, bojówki komunistyczne (dywersanci KPP) zamordowali ponad 20 żołnierzy, po bitwie pod Kockiem, „kleberczyków”, którzy nie chcieli pójść do niewoli niemieckiej i przedzierali się do swoich domów rodzinnych.

   15 października > we wsi Chmieliska, pow. Skałat, „czerwona milicja ukraińska” pobiła nocą Polaka w jego domu, w wyniku czego zmarł on w styczniu 1940 roku.

   W połowie października > we wsi Poczapy pow. Luboml milicjant ukraiński zastrzelił Polaka – leśniczego.

    21 października > w mieście Kołomyja woj. stanisławowskie czerwona milicja ukraińska aresztowała 4 Polaków, z których 3 zostało rozstrzelanych w lesie koło Piaseczna w pobliżu Stanisławowa; rozstrzelano wówczas około 20 Polaków.

   22 października 1939 roku na Kresach Polskich okupowanych przez Sowietów zorganizowali oni tzw. „wybory do zgromadzeń ludowych”.

   27 października 1939 roku Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Ukrainy ogłosiło we Lwowie odezwę w sprawie wejścia Zachodniej Ukrainy w skład ZSRR – czyli nie w skład USRR.

   31 października > we wsi Milno pow. Zborów, bojówka OUN ograbiła młyn będący własnością Polaka oraz spaliła gospodarstwo jego brata. Właściciela młyna zamordowali, a jego 18-letnia córka ukrywająca się w budynku spłonęła żywcem.

   W październiku >

we wsi Hluboczek Wielki, pow. Tarnopol, milicja ukraińska aresztowała 2 byłych policjantów polskich, którzy zaginęli bez wieści

we wsi Holhocze, pow. Podhajce, we młynie Ukraińcy zamordowali polskiego gospodarza mielącego zboże

w wielu miejscowościach Wołynia trwają grabieże mienia i zabójstwa Polaków. Trwają one przez całą jesień, często pod szyldem „milicji” (Ukraińcy i Żydzi zakładają czerwone opaski), „komitetów” (selrady), np., we wsi Berezne (pow. Krzemieniec);

we wsi Białozorka pow. Krzemieniec, komisja ukraińsko-żydowska (selrada) ograbiła Polaków (osadników wojskowych) i kazała im opuścić swoje zagrody. To samo spotkało Polaków w osadzie wojskowej Weteranówka, pow. Krzemieniec, gdzie komisja ukraińsko-żydowska osadników wypędziła, ograbiła ich dobytek, a następnie osada została zniszczona, że nie pozostało z niej śladu;

we wsi Korczów pow. Rawa Ruska w wyniku donosów Ukraińców Niemcy wywieźli do Oświęcimia 3 Polaków, którzy tam zginęli

we wsi Cewków pow. Lubaczów Ukrainiec podrzucił Polakowi do stodoły karabin i doniósł do Niemców, którzy Polaka rozstrzelali

we wsi Nieświcz pow. Łuck milicja ukraińska zamordowała 4 Polaków

w okolicach miejscowości Kołki pow. Łuck Ukraińcy wymordowali kilkuosobową rodzinę polską o nazwisku Wąchała



                                            Listopad 1939

   1 listopada 1939 roku (Święto Zmarłych – Wszystkich Świętych) Prezydium Rady Najwyższej ZSRR „przychyliło się do prośby” Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Ukrainy i włączyło „Zachodnią Ukrainę” do ZSRR.

   15 listopada 1939 roku Prezydium Rady Najwyższej USRR w Kijowie włączyło tzw. Ukrainę Zachodnią do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

   29 listopada 1939 roku Prezydium Rady Najwyższej ZSRR dekretem narzuciło mieszkańcom tzw. Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi obywatelstwo sowieckie.

   11 listopada > we wsi Dachnów pow. Lubaczów miejscowy Ukrainiec o nazwisku Pekura zastrzelił 1 Polaka.

   29 listopad > we wsi Momoty Dolne pow. Janów Lubelski w wyniku prowokacji Ukraińców Niemcy rozstrzelali 19 Polaków.

W listopadzie >

we wsi Perespa pow. Tomaszów Lubelski Niemcy z Ukraińcami rozstrzelali 18 osób: 15 Żydów i 3 Polaków

we wsi Połowce, pow. Czortków, ukraińska „czerwona milicja” aresztowała 2 Polaków, w tym porucznika WP, którzy zaginęli bez wieści

w miejscowości Krystynopol pow. Sokal miejscowi Ukraińcy zastrzelili we własnym domu Polaka, byłego komendanta PP

w majątku Romanówka pow. Łuck Ukrainiec zastrzelił Polaka – wcześniejszego zarządcę majątku

   Jesienią >

wymordowali zostali Polacy – leśnicy, m. in. we wsiach: Dołpatów i Podhorki w pow. Kałusz, Polanica , pow. Dolina oraz Toporów, pow. Radziechów

we wsi Nawóz, pow. Łuck, na tzw. Popowskim Ostrowiu (nieużytki i bagna) miejscowi chłopi ukraińscy wymordowali około 100 Polaków, uciekinierów z Polski centralnej, którzy zatrzymali się w zagrodach wsi Nawóz, w miasteczku Sokół oraz w innych miejscowościach; mordercy występowali pod szyldem „polskiego komitetu pomocy uciekinierom” proponując lepsze warunki mieszkaniowe, umawiali się na godziny wieczorowe, wywożąc ich na Popowski Ostrów, mordując i grabiąc dobytek;

we wsi Cewków – Budka Czeniakowa, pow. Lubaczów, Ukraińcy podrzucili Polakowi karabin i zadenuncjowali go Niemcom, przez których został zamordowany

na podejściach do granicy rumuńskiej i węgierskiej Ukraińcy wyłapują usiłujących się przedostać za granicę Polaków; część mordują sami i grabią ich dobytek, często znacznej wartości w zlocie i biżuterii, część Polaków przekazują okupantom, czyli Niemcom (Bieszczady, Beskid Niski), bądź Sowietom (Pokucie, Huculszczyzna);

w okolicach Łucka Ukraińcy na podwórzu rozerżnęli brzuch polskiemu gospodarzowi aż wnętrzności wyszły na wierzch

                                          Grudzień 1939

   9 i 10 grudnia > w woj. tarnopolskim Sowieci aresztowali około 2 tysięcy polskich oficerów, którzy wcześniej z nakazu władz sowieckich musieli zarejestrować się w urzędach.

   W grudniu >

we wsi Niżankowice pow. Przemyśl w wyniku donosu Ukraińca Sowieci aresztowali polskiego podporucznika, który zginął w Starobielsku

we wsi Wełdzirz pow. Dolina na skutek donosu Ukraińców NKWD zesłało na Sybir 24-letnią Polkę.

            W 1939 roku >

we wsi Strzemień pow. Żólkiew miejscowi Ukraińcy zamordowali Polaka, sołtysa

w kolonii Cezaryn pow. Łuck Ukraińcy w okrutny sposób zamordowali 1 Polaka

we wsi Lipniki pow. Horochów Ukraińcy zamordowali 1 Polaka

w miasteczku Turzysk pow. Kowel Ukrainiec zamordował 2 Polaków: porucznika WP oraz prawdopodobnie wicestarostę kowelskiego

w okolicy Różyna pow. Kowel Ukraińcy napadali na uciekinierów z Polski centralnej oraz na stałych mieszkańców. Znane są 3 nazwiska zamordowanych Polaków;

w miasteczku i majątku Bereźce pow. Krzemieniec miejscowi Ukraińcy napadali na Polaków, grabili dobytek, dokonywali zabójstw

w kolonii Palcza pow. Łuck podczas okupacji sowieckiej koledzy szkolni Ukraińcy zabraniali mówić po polsku swoim kolegom Polakom a nieposłusznych dotkliwie bili.

      W Wigilię 1939 roku w sowieckim więzieniu zamordowany został ks. prałat Czesław Wojtyniak, zastępca biskupa polowego WP.

Rok 1939 - uzupełnienia

16 września 1939 > we wsi Żuków pow. Brzeżany bojówkarze OUN dokonali napadu na jadący pociągiem transport Wojska Polskiego, żołnierze napad odparli.„Chciałbym poinformować o zamordowanym moim stryju we wrześniu roku 1939 przez ukraińskich nacjonalistów w miejscowości Żuków powiat Brzeżany, nazywał się Pietruszewski. Wiem, że został zabity we własnym domu, a dom został podpalony. Znam nazwisko zabójcy mojego stryja ale nie chciałbym go podawać. Śmierć mojego stryja wiąże się z atakiem nacjonalistów na Polski pociąg wojskowy, który przejeżdżał przez Żuków we wrześniu 1939 roku na front. Najpierw go zabito a później nacjonaliści zaatakowali polski pociąg wojskowy” ((Piotr Andrzej Pietruszewski; w: www. ludobojstwo.pl)
„Tego samego wieczora bojówka OUN zamordowała Pietruszewskiego, dwoje staruszków, rodziców Bazylego Chamara oraz inną rodzinę Chamarów, złożoną z 3 osób, a dwuletnie dziecko Bazylego Chamara w zamiarze zabicia ciężko poraniła kolbą karabinu. Bandzie przewodził Wasyl Mikuliszyn z Żukowa” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., na s. 135 (tarnopolskie) podają, że w tej wsi w latach 1943 – 1945 zginęło 11 osób, w tym „Pietruszewski..., rolnik”.

17 września 1939 > we wsi Dryszczów pow. Brzeżany „miejscowi Ukraińcy zamordowali 32 Polaków, przeważnie dzieci w wieku szkolnym i młodsze oraz Piotra Żaka, byłego sołtysa” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., na s. 107 podają, że 17 września bojówkarze OUN rozstrzelali 20 żołnierzy WP, od 17 do 20 września zamordowali 22 Polaków – uciekinierów z centralnej Polski oraz „w połowie września” Piotra Reitera, sołtysa.

17 września > we wsi Podzameczek pow. Buczacz bojówkarze OUN zamordowali 1 Polaka.

17 września > we wsi Soroki pow. Buczacz Ukraińcy zamordowali 13 Polaków: policjanta z posterunku we wsi Zubrzec o nazwisku Bratek oraz 12 osób z trzech polskich rodzin NN.

Po 17 września 1939 > w kolonii Kazimierzów (należącej do wsi sołeckiej Ihrowica) pow. Tarnopol: „W tych dniach przeważnie drogą w kierunku północnym, na Załoźce i Brody, wracali w bezładzie polscy żołnierze, którzy kilka dni wcześniej podążali na południe w kierunku Rumunii. Szli przeważnie małymi grupami z uwagi na napady rabunkowe dokonywane przez młodzież ukraińską. We wsi opowiadano, że w Ihrowicy na Kazimierzowie zatrzymano dwóch polskich oficerów, których zaprowadzono do piwnicy szkolnej. Tam obrabowano ich, rozebrano i zamordowano” (Jan Białowąs: „Krwawa Podolska Wigilia w Ihrowicy 1944 r.”. Lublin 2003 oraz www.ludobojstwo.pl).

18 września 1939 > we wsi Kuropatniki pow. Brzeżany Ukraińcy zamordowali 40 osób narodowości polskiej (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., na s. 113 - 114 opisując wieś nie odnotowali tej rzezi.

18 września 1939 > we wsi Mieczyszczów pow. Brzeżany grupa miejscowych Ukraińców uzbrojona w kosy, widły i siekiery splądrowała wieś i pobiła 2 Polaków, z których jeden, Wincenty Ciecierski lat ok. 70, otrzymał kilka uderzeń obuchem siekiery w plecy, w wyniku czego zmarł na początku listopada 1939 r. Jerzy R. Nowak podaje, że zamordowano wówczas nauczycielkę Zdebową (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., podają na s. 117, że „18.08.1939r.” został zamordowany Zdeb, miejscowy nauczyciel. Zapewne pomylona została data i powinno być „18.09.1939r.”.

18 września oraz w nocy z 18 na 19 września 1939 > we wsi Jakubowce pow. Brzeżany: „18 września 1939 roku zamordowano Grzegorza Erazmusa i Andrzeja Erazmusa - mojego ojca i stryja. Proszę o sprostowanie i dopisanie - w wykazie jest Stanisław Erazmus (pomyłka).
W Ceniowie zamordowano - mojego kuzyna Wronę, chyba Stanisława.
W poniedziałek 18.09.1939 padli pod toporami sąsiedzi Wojciech Krężel i Ćwiok,
a Paweł syn Krężla (absolwent Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego we Lwowie został znaleziony w zbożu w czerwcu 1941r.-zmaltretowany).
Zamordowany też został Wojciech Persak i jego dorosły syn, którego żywcem zakopali w ziemi. Zginał pod toporami Kędziora (imienia nie pamiętam) oraz kobieta z drugiego końca wsi. Prawie cała wieś została spalona.
Nocą z 18 na 19 września poddał się Ukraińcom mały oddział wojska polskiego. Wszyscy żołnierze zostali rozstrzelani i pochowani w piaskowych pagórkach między Olesinem a Ceniowem.
Powyższą gehennę opisałem w artykule opublikowanym w "Polityce" w 1994 r. pt. "Skończmy z rachunkami krzywd" (Edward Erazmus; w: www. ludobojstwo.pl)
„Jesteśmy byłymi mieszkańcami Jakubowiec i naocznymi świadkami tych wydarzeń. Obaj mieszkaliśmy w Jakubowcach do początku marca 1944r. Przeglądając w internecie listę Polaków pomordowanych w Jakubowcach zauważyliśmy następujące nieścisłości:
Cwik Józef – powinno być: Ćwiok Józef
Cwik – x – 4 osoby – naszym zdaniem należałoby usunąć, ponieważ z rodziny Ćwioków zginął tylko Józef
Kędziora Emil --- 09.39
powinno być:
Kędziora Emil --- 18.09.39 – Jakubowce – Budyłów – Brzeżany
Kędziora ---- 18/19.09.39 – Ceniowo ... – naszym zdaniem należałoby anulować, ponieważ w Jakubowcach z rodziny Kędziorów zginął tylko Emil
(N.B. poprawna nazwa wsi brzmi Ceniów )
Krężel Paweł – syn Wojciecha - 18/19.09.39 – Ceniowo
powinno być:
Krężel Paweł – syn Wojciecha - lipiec 1941 – Jakubowce—Budyłów- Brzeżany
(N.B. poprawna nazwa wsi brzmi Ceniów )
Krężel Wojciech --- 18/19.09.39 – Ceniowo
powinno być:
Krężel Wojciech --- 18/19.09.39 – Jakubowce – Budyłów- Brzeżany
Krężel – x --- 09.39 – Budyłów - Brzeżany - z tego co słyszeliśmy w Budyłowie nie było Krężlów i naszym zdaniem tę informację należałoby usunąć;
Persak – x – 3 osoby – należy usunąć ten wpis ponieważ z rodziny Persaków w Jakubowcach zginęły tylko dwie osoby tj. Karol i Władysław (tzn. mój, czyli Tadeusza Persaka, dziadek i ojciec)
Persak Karol --- 18.09.39 – Budyłów - Brzeżany
winno być:
Persak Karol - lat 64 --- 18.09.39 – Jakubowce - Budyłów - Brzeżany (ojciec Władysława Persaka)
Persak Władysław --- 18.09.39 – Jakubowce – Budyłów - Brzeżany
powinno być:
Persak Władysław - lat 30 --- 18.09.39- Jakubowce – Budyłów - Brzeżany (syn Karola)
Rogalski Leon – według nas nie było takiego mieszkańca w Jakubowcach, prawdopodobnie chodziło o mojego (tzn. Tadeusza Pesaka) wuja, Leona Rogawskiego, który nie zginął i nikt z rodziny Rogawskich nie zginął.
Rogalski – x – 4 osoby – według nas nie było takiego nazwiska w Jakubowcach,
W „Liście Zamordowanych ...” brak następujących nazwisk:
Garstka Jan – 18/19.09.39 – Jakubowce – Budyłów - Brzeżany
Gołyźniak Stanisław - 18/19.09.39 – uciekinier spod Grybowa (Małopolska), który przyjechał do swojej rodziny (Jędrusików) i został zamordowany w Jakubowcach – Budyłów - Brzeżany
Gołyźniak Wojciech - 18/19.09.39 – (brat Stanisława) uciekinier spod Grybowa (Małopolska), który przyjechał do swojej rodziny (Jędrusików) i został zamordowany w Jakubowcach – Budyłów – Brzeżany
Kruczkowa – x - kwiecień 1944 r. – Jakubowce - Budyłów - Brzeżany (zagrzebana w gnojowisku na byłym gospodarstwie Józefa Bema. )
Studnicka Balbina – 18/19.09.39 – Jakubowce - Budyłów – Brzeżany” (Edward Erazmus i Tadeusz Persak; w: www. ludobojstwo.pl).
„Mój ojciec Tadeusz urodził się w Jakubowcach i mieszkał tam wraz z rodzicami i rodzeństwem. Pan E. Erazmus wspomina swoich pomordowanych bliskich i są oni znani mojej rodzinie. Z opowiadań cioci Anieli dowiedziałem się, że do listy pomordowanych należy dodać również nazwisko Dołęga mężczyzna (imię niestety umknęło z pamięci) zamordowany we wrześniu 1939 r. w Jakubowcach gm. Budyłów pow. Brzeżany. Z relacji cioci wiem, że wymieniony na liście zamordowanych Bajsarowicz Walerian był jej kolegą z partyzantki, w której była łączniczką.
Mój ojciec miał wtedy 7 lat i wraz z rodzeństwem widzieli z ukrycia śmierć swojego sąsiada Emila Kędziory przeciętego żywcem piłą przez ukraińskich oprawców. W rodzinie mojego kuzyna, dziecko z kołyską zostało wrzucone w ogień” (Ryszard Siwak; w: www. ludobojstwo.pl).
H. Komański, Sz. Siekierka podają na s. 110 (tarnopolskie), że w nocy z 18 na 19 września we wsi Jakubowce pow. Brzezany bojówka OUN wsparta przez chłopów ukraińskich z Budyłowa i Olesina, za pomocą kos, siekier, noży i wideł lub paląc żywcem zamordowała 21 Polaków z 6 rodzin. Zginęli wtedy:
Bartkiewicz Ignacy z rodziną – 3 osoby
Cwick Józef z rodziną – 4 osoby
Erazmus Stanisław z rodziną – 4 osoby
Kryżyk Han z rodziną – 3 osoby
Percak Władysław z rodziną – 3 osoby
Rogalski Leon z rodziną – 4 osoby.

W nocy z 18 na 19 września > we wsi Horożanka pow. Podhajce: „Zamordowano kierownika szkoły Jana Groszka, jego żonę i kilkumiesięczne dziecko oraz około 50 innych rodzin polskich” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., na s. 260 podają tylko fakt zamordowania 5-osobowej rodziny Groszków.

W nocy z 18 na 19 września > we wsi Szumlany pow. Podhajce: „Zamordowano rodziny właścicieli folwarków Gilewskiego i Gołembskiego, po 3 osoby, rodzinę kierownika szkoły Engela (4 osoby) oraz około 20 innych rodzin polskich. Bandzie przewodził ukraiński ksiądz z Trościańca powiat Brzeżany. /.../ W liście wysłanym 17 grudnia 1941 r. przez polskiego rządcę z dworu w Szumlanach Jana Serafina do Polskiego Komitetu Pomocy w Brzeżanach, pisał on: „We wrześniu 1939 r. Ukraińcy zamordowali w Sławentynie miejscową nauczycielkę p. Zdebową, z domu Małaczyńską. Mordowali ją w sposób wyrafinowany. Egzekucja trwała w mieszkaniu nauczycielki od zmroku do świtu. Powodem mordu był fakt, że Zdebowa była Polką”. /.../ Mord w Szumlanach rozpoczął się od sprofanowania rzymskokatolickiego kościoła. Banda rozbiła drzwi kościoła, z którego wyniesiono następnie obrazy, chorągwie, szaty liturgiczne i wszystko, co się w nim znajdowało. W akcji brała udział młodzież męska i żeńska. Następnie pocięto na części przedmioty, nadające się na przeróbkę spódnic, chustek itp., przy czym przy podziale dochodziło do bójek, a zwyciężał silniejszy. Z kolei uformował się pochód. Kilku z mołojców ubrało się w niezniszczone jeszcze szaty liturgiczne, wsiadło na konie i wśród szyderczych okrzyków, śmiechów i dzikiej wesołości ruszono na wieś. Zabrano oczywiście kielichy, komunikanty i inne świętości, które rozrzucano po drodze. Nie należy zapominać, że zarówno świętokradcy, jak cała zresztą wieś byli katolikami, a tylko obrządku greckiego. Ta profanacja trwała trzy dni, żadnej władzy wtedy nie było. W międzyczasie mordowano nocą rodziny polskie i rabowano ich dobytek. W tym to czasie wymordowano wszystkich Polaków w Szumlanach” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).

W nocy z 18 na 19 września 1939 > we wsi Trościaniec pow. Brzeżany: „wymordowano wszystkie rodziny polskie. Akcja mordu była zorganizowana na sposób wojskowy, a kierował nią ukraiński ksiądz, zamieszkały w Trościańcu jako miejscowy wikary. W organizacji brała udział tylko młodzież. Starsi odsunęli się od roboty całkowicie. Zbiórki urządzano nocami i w tym czasie odbierano przysięgę od nowo zwerbowanych. /.../ Sprofanowano także miejscową kaplicę polską i zbezczeszczono groby /.../ a nieboszczyków odarto z szat i obuwia i tak pozostawiono. Znajdują się oni w takim stanie do dnia dzisiejszego. Zdartą z nieboszczyków odzież i obuwie, a także zrabowane z kaplicy szaty liturgiczne z wizerunkami Chrystusa, chustką Weroniki, itd. Oddano do krawców, krawczyń i szewców do przeróbki” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., na s. 130 podają o zamordowaniu 17 Polaków, w tym NN miejscowego nauczyciela.

19 września 1939 > w kolonii Józefówka pow. Brzeżany bojówkarze OUN kolonię zupełnie zniszczyli i spalili a ludność w znacznej części wybili (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., na s. 112 podają, że zginęło 3 Polaków: Piotr Adamów spalony żywcem w szopie; Józef Bartman, któremu kosą podcięli gardło oraz Jan Zając, zastrzelony podczas ucieczki.

19 września 1939 > we wsi Uwsie pow. Brzeżany: „Odszukaliśmy dalszą gałąź naszej rodziny z dawnych ziem odzyskanych. Od nich dowiedzieliśmy się, że we wrześniu (19.09.1939 roku) w miejscowości Uwsie została zamordowana przez UPA Melania Filus (1919-1939) wraz z ojcem Ludwikiem Filusem, matką Marią Filus z domu Kluz oraz kuzynką Hanna Filus- córką Stanisława Filusa. Józef i Bronisław Filus synowie Ludwika przeżyli a następnie powrócili w okolice Jasła. Proszę o sprostowanie danych” (www.ludobojstwo.pl).

21 września > we wsi Czabarówka pow. Kopyczyńce milicja ukraińska współpracująca z NKWD aresztowała Franciszka Furmana, komendanta drużyny Związku Strzeleckiego. Istnieje podejrzenie, że został przez nią zamordowany.

Około 20 - 25 września > we wsi Ihrowica pow. Tarnopol Mikołaj Mulikiewicz zabił młodego polskiego nauczyciela (Józef Jaroszewski, w: Jan Białowąs: „Krwawa Podolska Wigilia w Ihrowicy 1944 r.”. Lublin 2003 oraz www.ludobojstwo.pl).

We wrześniu 1939 > w okolicy Brzeżan woj. tarnopolskie: „Pewien chłop ukraiński Leszczuk, wójt za bolszewików (1920 rok), mieszkający przy szosie do Brzeżan, tuż pod lasem, udzielał gościny znużonym żołnierzom, których w nocy, podczas snu, mordował i zakopywał w lesie. Zabił w ten sposób 5 żołnierzy (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).

We wrześniu 1939 > w mieście Buczacz woj. tarnopolskie ukraiński nacjonalista z ukrycia ostrzelał grupę polskich osób cywilnych oraz rzucił granat zabijając kilku Polaków i kilku raniąc; wśród rannych była Halina Cholewa. „Pewnego dnia, kiedy staliśmy w kolejce po poranną kawę, usłyszeliśmy strzały. Wybuchła panika i zaczęliśmy uciekać wraz z kuzynką Haliną Cholewą do wnętrza szkoły. Potem do sali szkolnej ktoś wrzucił granat. Wybuchła panika i chcieliśmy uciekać wraz z kuzynką Haliną Cholewą, która została ranna, a oprócz niej było także kilka osób zabitych i rannych. Do sali szkolnej wpadli żołnierze sowieccy - kazali nam wszystkim podnieść ręce do góry i pytali kto strzelał. Ponieważ nikt się nie przyznał, kazali nam wyjść na podwórze, ustawić się w czwórki i ustawili pod ścianą szkoły z rękami do góry, twarzami do muru. Widziałem, jak ustawiano karabin maszynowy i przygotowywano go do strzału. Za nami, z tyłu stanęło dwóch sowieckich żołnierzy. W tej chwili pojawili się oficerowie NKWD lub z GPU i zaczęli nas wypytywać kto to strzelał z sali do żołnierzy na zewnątrz. Nikt się nie przyznał, dlatego zdecydowali się przeszukać nasze sale, czy przypadkiem ktoś nie ukrył broni. Po chwili żołnierze przyprowadzili mężczyznę - Ukraińca, który ukrywał się na strychu między starymi pakami. Chciał stamtąd sprowokować strzałami żołnierzy sowieckich do rozprawienia się z polskimi jeńcami, gdyż czuł do nas wielką nienawiść. Jak się potem okazało, nie był to wypadek odosobniony, bo wielu Polaków wtedy zginęło z rąk Ukraińców. Tego Ukraińca jednak rozstrzelano, a nam nakazano się rozejść, gdyż broń schowana w kominie na strychu należała do owego Ukraińca. Był to pierwszy łut szczęścia, dzięki któremu uniknęliśmy egzekucji z rąk sowieckich i zdołaliśmy przeżyć” (Mieczysław Eustachiewicz ps. "Czarny", członek AK z placówki "Burza" w Bieczu; w: www. Omatowski.com) ).

We wrześniu > we wsi Hołhocze pow. Podhajce: „Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich, mordowano ich w bestialski sposób” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).

We wrześniu > we wsi Izów pow. Włodzimierz Wołyński: „mój tato opowiadał mi osobiście, że we wrześniu trzech Ukraińców stało na drodze Uściłudzkiej w Izowie. W pewnym momencie nadjechał motocyklem polski żołnierz ubrany w mundur wojskowy. Jeden z tych Ukraińców nagle podniósł karabin, przymierzył i strzelił zabijając żołnierza na miejscu. Gdy motocykl się przewrócił, Ukraińcy podbiegli do niego i zaczęli go przeszukiwać. Kiedy znaleźli dokumenty zabitego, zaczęli w głos rozpaczać, ponieważ okazało się że zabili swojego, Ukraińca w polskim wojsku. Tato opowiedział mi to jeszcze tego samego dnia, kiedy to się wydarzyło na drodze Uściłudzkiej (Marian Sikorski, w: www. ludobojstwo.pl).

We wrześniu > we wsi Krasucko pow. Podhajce: „Całą wieś spalono niemal doszczętnie i zamordowano kilka rodzin polskich” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).

We wrześniu > we wsi Krościatyn pow. Buczacz: „Napadano na poszczególnych żołnierzy polskich, których mordowano w nieludzki sposób” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).

We wrześniu 1939 > we wsi Leśniki pow. Brzeżany „zamordowano liczącą ponad 70 lat teściową kpt. Kolbeka oraz kilka innych osób, wycofujących się w kierunku na granicę węgierską oddziałów wojska polskiego, które rozbrajano” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., na s. 115 podają, że Ukraińcy zamordowali 5 Polaków, uciekinierów z centralnej Polski: NN – majora WP z dorosłą córką zakłuli widłami oraz 3 kobiety (Boryszko, Trudzik i NN).

We wrześniu 1939 > w kolonii Mazurskie Łany pow. Brzeżany Ukraińcy zupełnie zniszczyli i spalili tą polską kolonię , a ludność w znacznej części wybili (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., nie odnotowali istnienia tej polskiej kolonii.

We wrześniu > we wsi Mużyłów pow. Podhajce: „Zbrojny napad Ukraińców na cofające się kolumny Obrony Narodowej, w czasie którego został zabity podoficer Obrony Narodowej” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).

We wrześniu 1939 > w kolonii Seńków Kuropatnicki pow. Brzeżany: „Ukraińcy zupełnie zniszczyli i spalili tą polską kolonię , a ludność w znacznej części wybili” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., nie odnotowali istnienia tej polskiej kolonii.

We wrześniu 1939 > we wsi Urmań pow. Brzeżany: „Zamordowano kilka osób spośród tamtejszych Polaków” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).
H. Komański, Sz. Siekierka..., na s. 131 opisując wieś nie odnotowali tego mordu.

We wrześniu > we wsi Wyczółki pow. Buczacz: „Zamordowano kilkadziesiąt osób narodowości polskiej” (Jerzy R. Nowak: „Ludobójcze rzezie na Kresach”; w: „Nasz Dziennik” z 30 – 31 sierpnia 2008; za: „Antypolska akcja nacjonalistów ukraińskich w Małopolsce Wschodniej w świetle dokumentów Rady Głównej Opiekuńczej 1943 – 1944”, wstęp i opracowanie L. Kulińska i A. Roliński, Kraków 2003, s. 12 – 14).