ŚMIŚNIEWICZ  Witold  




Kapitan WP inżynier chemik Tadeusz Śmiśniewicz
5. 05. 1893 - 29. 05. 1943

Urodził się 5 maja 1893 r. w Warszawie i w niej rozpoczął naukę. Do szkoły średniej wstąpił w Będzinie, w Zagłębiu Dąbrowskim. W tej szkole w 1905 r. wziął po raz pierwszy aktywny udział w strajku szkolnym. Od 1906 r. kontynuował naukę w polskiej Średniej Szkole Handlowej we Włocławku. Równocześnie wstąpił do Organizacji Młodzieży Narodowej. Działając najczęściej nielegalnie przez cały okres nauki, brał udział w organizowaniu bojkotu szkół rosyjskich i prowadził w ogniwach organizacji patriotyczną pracę ideowo-wychowawczą wśród młodzieży. W 1911 r. ukończył szkołę, uzyskując maturę.
W latach 1911-1914 studiował na uniwersytecie w Genewie, uzyskując w 1914 r. dyplom licencjata nauk fizycznych i chemicznych. W czasie studiów kontynuował działalność w Organizacji Młodzieży Narodowej, od 1912 r. należał do Związku Walki Czynnej, a od 1913 r. - do Związku Strzeleckiego (Strzelca), w którym po ukończeniu przeszkolenia zdał egzamin podoficerski.
W czasie I wojny światowej, w 1914 r. kontynuował na terenie zaboru rosyjskiego działalność w Związku Strzeleckim, w 1915 r. działał w tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej w Warszawie i okolicach. Wraz z warszawskim baonem POW, w sierpniu 1915 r. rozpoczął służbę w 1 Brygadzie Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego i brał udział w walkach w czasie kampanii na Wołyniu. W październiku 1916 r. otrzymał rozkaz powrotu do POW. Organizował placówki POW na Mazowszu i Podlasiu i kierował nimi. W 1918 r. otrzymał, po przeszkoleniu w szkole POW w Warszawie, nominację na podchorążego. W listopadzie 1918 r., jako komendant POW w Gąbinie (na Mazowszu) organizował rozbrojenie oddziałów wojsk niemieckich i rozpoczął służbę w powstającym Wojsku Polskim. W 1920 r. uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej w obronie Włocławka. W dalszym ciągu w czynnej służbie wojskowej, w 1921 r. został mianowany podporucznikiem, a w 1922 r. - porucznikiem. 
Od 1922 r. jako oficer studiował na Politechnice Warszawskiej, uzyskując w 1924 r. dyplom inżyniera chemika. Następnie, będąc w dyspozycji Ministerstwa Spraw Wojskowych, pracował w przemyśle na Górnym Śląsku. Od 1925 do 1928 r. pełnił służbę w Centralnej Szkole Strzelniczej w Toruniu, gdzie zorganizował dział badawczy w Komisji Doświadczalnej i nim kierował. W 1928 r. otrzymał nominację na stopień kapitana artylerii.
W tymże 1928 r. został przeniesiony służbowo do Państwowej Wytwórni Prochu w Pionkach w powiecie kozienickim, w której zorganizował Centralne Laboratorium i był jego kierownikiem do 1931 r., a następnie kierownikiem Fabryki Prochów Bezdymnych w PWP. W 1933 r. przeszedł z czynnej służby wojskowej w stan spoczynku.
W 1936 r. rozpoczęła się jego działalność jako współorganizatora wojskowej Wytwórni Amunicji nr 3 w Dębie k. Tarnobrzega. Został powołany na stanowisko kierownika Biura Budowy WAm 3, które zorganizował w Warszawie, a w 1937 r. - na stanowisko kierownika Działu Technicznego Wytwórni i rozpoczął pracę na miejscu w Dębie. Zorganizował od podstaw pion techniczny Wytwórni, w którym zaczęły działać: Wydział Ruchu z oddziałami - narzędziownią, remontowym i elektrownią, Oddział Wyrobów Metalowych, Biuro Techniczne i Biuro Studiów. Powołane też zostały trzy wydziały produkcji podstawowej: Wydział Amunicji Artyleryjskiej, Wydział Zapalników i Wydział Spłonek. W 1939 r. jako pierwszy rozpoczął produkcję Wydział Zapalników.
Był najbliższym współpracownikiem kierownika Wytwórni podpułkownika Jana Szypowskiego i faktycznym jego zastępcą. We wrześniu 1939 r., po wymaszerowaniu ppłk Szypowskiego na front, kierował pracami obronnymi i zabezpieczeniem mienia Wytwórni aż do wejścia Niemców. Opuścił posterunek, gdy do Dęby w ślad za wojskami frontowymi wkroczył specjalny oddział niemieckiej policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa (Einsatzkommando), unikając aresztowania.
Za udział w I wojnie światowej otrzymał: Odznakę POW i Odznakę 1 Brygady, dwukrotnie Krzyż Walecznych oraz Medal Pamiątkowy za wojnę 1914-1921. Za działalność w II Rzeczypospolitej - Medal Dziesięciolecia, srebrny Krzyż Zasługi i Krzyż Niepodległości.

Od jesieni 1939 r. w Warszawie, wspólnie z inż. Marią Bogdanowicz, założył małą firmę zajmującą się handlem artykułami chemicznymi. Następnie (1942 rok) pracował w firmie p. Olexa przy ul. Brackiej 18, wraz z inż. Bolesławem Miszułowiczem i prawdopodobnie także z inż. Marią Bogdanowicz. W 1940 roku T. Śmiśniewicz rozpoczął działalność konspiracyjną – wspólnie z Marią Bogdanowicz i Bolesławem Miszułowiczem. Utworzyli oni w garażu przy ul. Hożej pracownię, w której wytwarzali bomby termitowe o opóźnionym zapłonie. Produkcja tych bomb polegała na wypełnianiu materiałem wybuchowym – szedytem – puszek po popularnym wówczas kleju „Certus” i wmontowywaniu zapalnika własnej konstrukcji. W ciągu kilku miesięcy wyprodukowano ok. 100 takich bomb, bardzo skutecznych w działalności sabotażowej.
Pracownie takie tworzyło w tym czasie Biuro Badań Technicznych (BBT), powołane w 1940 roku w pionie Wydziału Saperów Komendy Głównej ZWZ.
W 1940 roku T. Śmiśniewicz nawiązał kontakt z Szefem Służby Uzbrojenia KG ZWZ, ppłk (później płk) Janem Szypowskim ps. «Leśnik», z którym znał się z przed wojny ze wspólnej pracy w WAm 3. Ppłk J. Szypowski by dyrektorem naczelnym, a T. Śmiśniewicz – dyrektorem technicznym tej wytwórni. Jako współpracownik «Leśnika», żołnierz Służby Uzbrojenia, T. Śmiśniewicz posługiwał się do końca życia pseudonimem «Hrabia». 
W 1941 roku został on skierowany przez «Leśnika» do pionu Wydziału Saperów i Związku Odwetu, kierowanych łącznie przez mjr (później ppłk i płk) Franciszka Niepokólczyckiego ps. «Teodor» i objął tam funkcję kierownika produkcji materiałów wybuchowych w Warszawie. Był to drugi już jego kontakt z tym pionem.
T. Śmiśniewicz przystąpił do zorganizowania pierwszej w Warszawie wytwórni szedytu – materiału należącego do tzw. chloranowych mieszanin wybuchowych i służącego przede wszystkim do wypełniania granatów. Opracował całą stronę techniczną tej wytwórni, zapewne we współpracy z BBT, w którym w tym czasie pracowano nad technologią własnych materiałów wybuchowych i przygotowywano instrukcje do ich produkcji. Uruchomienie wytwórni przy ul. Asfaltowej 15 wymagało, oprócz opracowania technologii, zaprojektowania urządzeń i przyrządów, ustalenia warunków technicznych, którym materiał musiał odpowiadać i opracowania metod kontroli, dostosowanych do możliwości produkcji konspiracyjnej, a także przeszkolenia pracowników. Produkcję rozpoczęto na wiosnę – w marcu lub kwietniu 1941 roku.
Najbliższym współpracownikiem T. Śmiśniewicza został inż. Bolesław Andrzej Honowski, zwany «Andrzej», który miał też pseudonim «Antoni Kupała». Wytwórnię zorganizowano w lokalu laboratorium filmów wąskotaśmowych, którym B.A. Honowski przed wojną kierował. W czasie okupacji firmę przejęli Niemcy, została nazwana „Schmalfilm”, zarządzał nią niemiecki treuhänder, volksdeutsch Ludwik Herbert, a Honowski sprawował w niej funkcję zastępcy do spraw technicznych. 
T. Śmiśniewicz kierował wytwórnią pozostając w głębokiej konspiracji, sprawował nadzór techniczny, będąc jedynym w wytwórni specjalistą od materiałów wybuchowych. B.A. Honowski, który zapewne był jedynym, mającym kontakt z T. Śmiśniewiczem, kierował produkcją bezpośrednio. Poza nimi dwoma, w wytwórni pracowało 10 osób (nie byli oni fachowcami, jedynie Jerzy Szypowski ps. «Jerzy» był studentem wydziału chemii Politechniki Warszawskiej, z pozostałych - trzy osoby pochodziły ze świata artystycznego, a czterech pracowników było żołnierzami AK) oraz kilka osób w punktach produkcji chałupniczej. Na Asfaltowej pracowano po oficjalnych godzinach pracy, głównie w nocy.
W styczniu 1943 roku wytwórnia przy ul. Asfaltowej została pośpiesznie zlikwidowana w związku z zagrożeniem, jakie powstało przez wpadkę w dniu 4 stycznia, jednego z jej pracowników, «Kuby», przy zakupie w niemieckiej centrali handlowej chloranu potasu na źle sfałszowane zapotrzebowanie (przydział). 13 stycznia funkcjonariusze Gestapo przybyli na Asfaltową i aresztowali B.A. Honowskiego, który po śledztwie zmarł na Pawiaku 15 stycznia 1943 roku. W czasie starcia z Gestapo zginął jeden z pracowników, Józef Chrostowski ps. «Józio». [11 maja 2007 r. na budynku przy ul. Asfaltowej 15 odsłonięto Tablicę upamiętniającą dzieje pierwszej akowskiej wytwórni materiałów wybuchowych]
Tadeusz Śmiśniewicz, który wtedy uniknął aresztowania, wziął, wraz z całą załogą, udział w przemieszczeniu całego wyposażenia wytwórni do domu Henryka i Krystyny Sadowskich przy ul. Pułtuskiej 14, gdzie uruchomiono nową wytwórnię produkującą szedyt w taki sam sposób, jak przy Asfaltowej. W wytwórni pracowali wszyscy żyjący pracownicy z Asfaltowej i kilka nowych osób. Tadeusz Śmiśniewicz nadal nadzorował wytwórnię od strony technicznej, a bezpośrednie kierownictwo jej pracami objął Jerzy Szypowski ps. «Jerzy». W późniejszych opisach wytwórni T. Śmiśniewicz pozostał ukryty jako nierozszyfrowany Tadeusz «Hrabia».
W połowie kwietnia 1943 roku wytwórnia ta została – tak, jak jej poprzedniczka przy Asfaltowej – pośpiesznie zlikwidowana. Produkcję przemieszczono na ul. Twardą 40, do lokalu zduna Mariana Domańskiego. Przyczyną była wiadomość o aresztowaniu Tadeusza «Hrabiego».
Tadeusz Śmiśniewicz 13 kwietnia 1943 roku nie wrócił do domu. Został aresztowany w łapance ulicznej. Jak się po pewnym czasie dowiedziano, znalazł się w więzieniu Gestapo na Pawiaku, czego świadectwem były dwie kolejne stereotypowe kartki pocztowe przysłane do domu rodzinnego. Pierwsza z nich zaczynała się tak: „Ich bin hier, Strasse Pawia. Ich bin gesund [...]”. Tyle zapamiętano w rodzinie.
Tadeusz Śmiśniewicz został rozstrzelany na terenie getta w masowej egzekucji przeszło 500 więźniów Pawiaka. Jednakże o jego śmierci dowiedziano się oficjalnie dopiero we wrześniu 1943 roku. Wezwanej do siedziby Gestapo przy al. Szucha (strasse der Polizei) żonie Marii, doręczono zaświadczenie (Bescheinigung) noszące datę „9. 9. 1943”, w którym napisano: „es wird hiermit bescheinigt, dass Tadeus Smisniewicz geboren am 5. 5. 1893 in Warschau am 29. 5. 1943 verstorben ist”. W relacjach napisano, że nikogo nie wydał.
W Muzeum Więzienia Pawiak, w ekspozycji stałej od 2004 r. umieszczone są jego zdjęcia z notką biograficzną; notka biograficzna znajduje się także wśród biografii więźniów, których nazwiska zebrane zostały w wydanym w 2004 roku Przewodniku po ekspozycji stałej Muzeum Więzienia Pawiak.

I. Źródła dotyczące konspiracyjnej działalności Tadeusza Śmiśniewicza

1. Relacja Janiny Żórawskiej z 14 października 1992 roku list do Witolda Śmiśniewicza wraz z zestawieniem pt. Produkcja materiałów wybuchowych. Oryginał w zbiorach adresata, Witolda Śmiśniewicza. Kopie w: Archiwum Studium Polski Podziemnej w Londynie; Fundacji Archiwum Polski Podziemnej 1939-1956 w Warszawie; Archiwum Muzeum m. st. Warszawy; Archiwum Muzeum Więzienia Pawiak i w zbiorach Mirosława Szypowskiego.

2. Relacja mgr inż. Janiny Szabatowskiej pt. Przyczynek do badań nad historią produkcji materiałów wybuchowych w wytwórniach Wydziału Saperów KG AK w Warszawie w latach 1941-1944. Znajduje się w: Wojskowym Instytucie Historycznym w Warszawie; Archiwum Studium Polski Podziemnej w Londynie.
3. Relacja Janiny Żórawskiej pt. Jerzy Szypowski (28 IV 1916 - 13 I 1944) i jego koledzy, Londyn 21 III 1971. Znajduje się w: Archiwum Studium Polski Podziemnej w Londynie; Fundacji Archiwum Polski Podziemnej 1939-1956 w Warszawie.
4. Franciszek Jan Pogonowski, Podziemna Zbrojownia, wyd. I, Wydawnictwo MON Warszawa 1975.
5. Wiesława Mazur, Udało mi się życie... reportaż z cyklu Polak `87, przedstawiający inż. Bolesława Miszułowicza, „Rzeczpospolita” nr 113 (1636), 16-17 05 1987 r.
6. Jakub Żbikowski, Zgrupowanie «Leśnik» - Geneza i szlak bojowy w Powstaniu Warszawskim. Praca magisterska (2005 r.) pod kierunkiem prof. dr hab. Tadeusza Rawskiego, recenzent prof. dr hab. Wiesław Majewski, Wydział Historii, Instytut Historii Współczesnej Uniwersytetu Warszawskiego. W pracy cytowane zapisy z ewidencji członków środowiska b. żołnierzy Zgrupowania «Leśnik» AK, założonej przez Tadeusza Brzeskiego, znajdującej się w zbiorach prywatnych autora. 


II. Publikacje dotyczące okresu okupacji

1. Lista strat kultury polskiej (1 IX 1939 - 1 III 1946), Wydawnictwo Stanisława Arcta, Warszawa 1947.
2. Leon Wanat, Za murami Pawiaka, wyd. I, Książka i Wiedza, Warszawa 1958.
3. Władysław Bartoszewski, Warszawski pierścień śmierci, wyd. II, Interpress, Warszawa 1970.
4. Regina Domańska, Pawiak - Więzienie Gestapo. Kronika wydarzeń 1939-1944, Książka i Wiedza, Warszawa 1978.
6. Muzeum Więzienia Pawiak 1835-1944. Przewodnik po ekspozycji stałej, W nim: dyskietka zawierająca listę 138 więźniów, Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, Warszawa 2004.
7. Witold Śmiśniewicz, Kapitan Wojska Polskiego w ST. sp., inżynier chemik Tadeusz Śmiśniewicz, żołnierz Armii Krajowej w Służbie Uzbrojenia Komendy Głównej AK. Pseudonim „Hrabia”, „Kronika Warszawy” nr 4/2005

 

informacja przekazana przez Pana Jolantę Wrońska w dn. 13.09.2007 r.

POWRÓT NA STRONĘ "Więźniowie Pawiaka"